Instytut Tomistyczny

Untitled

Syntezy teologiczne

Scriptum super libros Sententiarum

Komentarz do czterech ksiąg Sentencji Piotra Lombarda to pierwsze duże dzieło Tomasza; owoc jego nauczania jako bakałarza sentencjariusza na początku pierwszego okresu pobytu w Paryżu (1252–1254); dzieło nie było jeszcze ukończone, kiedy Tomasz rozpoczął działalność jako mistrz (1256). Bardziej niż zwykły komentarz, w tym obszernym zbiorze zagadnień podnoszonych w związku z tekstem Lombarda, obejmującym całą materię teologii, należy widzieć samodzielne i pełnoprawne dzieło teologiczne, ukazujące myśl i opcje Tomasza. Zdaniem Ptolemeusza z Lukki, Tomasz miał ponownie podjąć pracę nad swoim komentarzem do Sentencji w Rzymie, zanim go zarzucił na rzecz Summy teologii. Powrót do tej pracy jest poświadczony w rękopisie z Oksfordu (Lincoln College, lat. 95), wokół którego pod koniec XX wieku rozwinęła się szeroka dyskusja.

W jednej z najpoważniejszych recenzji, które zostały poświęcone niniejszej książce, nieodżałowany W. H. Principe („The Thomist” 58, 1994, s. 489–499), po przypomnieniu rozmaitych opinii na ten temat, wyraził zdziwienie, że przypisałem św. Tomaszowi cztery lata na nauczanie (1252–1254) i pisanie (1254–1256) komentarza do Sentencji Lombarda, co wydaje mu się „a rather minimal duty” (s. 491). Gauthier (Léon, t. 25/2, s. 480–483) ze swej strony bez obaw określa, w którym roku szkolnym powstała która księga: pierwsza – w 1253–1254; druga – w 1254–1255; trzecia – w 1255–1256; czwarta – w 1256–1257. Nie podaje innych argumentów, które go skłaniają do datowania początku tego nauczania dopiero na 1253 rok, ale jeśliby przyjąć to datowanie – pozostawiające wątpliwości – należałoby doprecyzować (co sam mówię za Wilhelmem z Tocco), że ostatnia data może odnosić się tylko do pracy nad księgą IV, gdyż w tym okresie, co przyjmuje sam Gauthier (s. 485), Tomasz już rozpoczął pracę nad De veritate (1256–1259).

Znacznie bardziej przekonują nas poparte solidnymi argumentami wnioski, jakie wysuwa o. Adriano Oliva w swojej pracy doktorskiej, wspomnianej w związku z datą Super Isaiam (zob. Les débuts de l’enseignement de Thomas d’Aquin). Podobnie jak my, przyjmuje on podział na dwa lata poświęcone nauczaniu, co było regułą w tamtych czasach, i dwa lata poświęcone na ostateczną redakcję – z pewnością znacznie obszerniejszą od nauczania przekazywanego ustnie. Jeśli iść za Olivą, który przyjazd Tomasza do Paryża datuje na wrzesień 1251 roku, na Paryż można przesunąć także wykład o Księdze Izajasza, pozostając przy zaproponowanej przez nas dacie (1251–1252) powstania komentarza (sytuowanego jednak przez nas w Kolonii); w tej perspektywie ramy komentarza do Sentencji nie ulegają zmianie (1252–1256). Jeśli jednak chcemy jednocześnie utrzymać wyjazd Tomasza do Paryża w 1252 roku i w tymże mieście usytuować wykłady Super Isaiam, to w takim razie początek nauczania Sentencji trzeba przesunąć o rok, na wrzesień 1253 roku. Mamy wówczas dwie hipotezy do wyboru: albo skrócić poświęcony im czas do trzech lat (1253–1256); w ten sposób dwa pierwsze lata byłyby przeznaczone na nauczanie, a przygotowanie do wydania zajęłoby tylko jeden rok – co usatysfakcjonowałoby Principe’a; albo też przesunąć o jeden rok zakończenie całości (1253–1257), co jest zgodne z poglądem Gauthiera, ale pociąga za sobą tę niedogodność, że nakładałoby się to na czas pracy nad De veritate, o czym właśnie wspomnieliśmy. Sądzimy raczej, że lepiej jest przyjąć całościową propozycję ojca Olivy: utrzymać Super Isaiam w latach 1251–1252 (niezależnie od miejsca), a Sentencje pod datą zaproponowaną na początku: lata 1252–1256, z podziałem na dwa lata nauczania i dwa lata na prace edytorskie. Jeśli chcemy odpowiedzieć na zastrzeżenie Principe’a, można podkreślić z jednej strony fakt, że wówczas Tomasz mimo swojego geniuszu był jeszcze tylko początkującym wykładowcą (czego mamy dowody!), a z drugiej strony, że przez ostatnie dwa lata tego okresu musiał również pełnić obowiązki „bakałarza, który przeczytał Sentencje” (dopiero później jest mowa o „uformowanym bakałarzu”) – czyli przede wszystkim asystować swojemu mistrzowi podczas dysput.

Wydania:

  • wyd. P. Mandonnet, 2 t., Paris 1929 (księgi I i II);
  • wyd. M. F. Moos, 2 t., Paris 1933 i 1947 (księga III; księga IV do distinctio 22);
  • Parma, t. 6–7, 1/2;
  • Vives, t. 7–11.

W oczekiwaniu na wydanie krytyczne, którego wciąż jeszcze brakuje, można zobaczyć też: P.-M. Gils, Textes inédits de S. Thomas: les premieres rédactions du „Scriptum super Tertio Sententiarum”, „Revue des sciences philosophiques et théologiques” 45 (1961), s. 201–228; 46 (1962), s. 445–462 i 609–628.

Przekład polski:

  • św. Tomasz z Akwinu, Komentarz do Sentencji (wybór), w: św. Izydor z Sewilli, Piotr Lombard, św. Tomasz z Akwinu, Sentencje anielskie, tłum. J. Szymański, B. Burliga, Wydawnictwo „M”, Kraków 2003, s. 157–243 (fragmenty II księgi dotyczące aniołów).

Przekłady angielskie:

  • Thomas Aquinas’s Earliest Treatment of the Divine Essence: Scriptum super libros Sententiarum, Book I, Distinction 8, tłum. E. M. Macierowski, Binghamton (NY) 1998
  • Aquinas on Creation. Writings on the Sentences, Book 2, Dist. 1, Question 1, tłum. S. E. Baldner, W. E. Carroll, Pontifical Institute of Medieval Studies, Toronto 1997.

Przekład włoski:

  • S. Tommaso d’Aquino, Commento alle Sentenze di Pietro Lombardo e testo integrale di Pietro Lombardo, ogólne wprowadzenie I. Biffi, tłum. R. Coggi, L. Perotto, C. Pandolfi, Edizioni Studio Domenicano (ESD), Bologna 1999–2001 (10 t.; łaciński tekst św. Tomasza to tekst wydania z Parmy [1856–1858], oparty na wydaniu z Wenecji [1745], które z kolei uwzględnia wydanie Piana [1570–1571]; łaciński tekst P. Lombarda pochodzi z wyd. krytycznego z Grottaferrata, 1971–1981).

Summa contra gentiles

Summa contra gentiles to drugie wielkie samodzielne dzieło Tomasza, który parokrotnie je czytał, poprawiał i ulepszał; dysponujemy jeszcze jego autografem do znacznej części tekstu, od I, 13 do III, 20. Pierwotna redakcja I, 1–53 przypada na ostatni rok pierwszego okresu nauczania w Paryżu (przed latem 1259 roku). W Italii od 1260 roku Tomasz przejrzał napisane rozdziały i napisał pozostałą część dzieła; zostało ono ukończone spisaniem czwartej księgi w latach 1264–1265, najprawdopodobniej przed wyjazdem Tomasza do Rzymu (1265). Trzy pierwsze księgi są poświęcone prawdom dostępnym dla ludzkiego rozumu: co rozum może poznać o Bogu (I), akt stwórczy i jego skutki (II), opatrzność i rządy Boże (III); prawdy wiary chrześcijańskiej, które wykraczają poza dziedzinę poznania naturalnego, stanowią materię czwartej księgi (tajemnica Trójcy Świętej i Wcielenia, sakramenty, cele ostateczne).

Wydania:

  • Leonina, t. 13–15 (z komentarzem Sylwestra z Ferrary), Roma, 1918, 1926 i 1930
  • Leonina, wydanie rękopiśmienne, Roma 1934;
  • Parma, t. 5;
  • Vives, t. 12;
  • Marietti (tekst wydania Leoniny uważnie przejrzany), wyd. C. Pera, P. Marc, P. Caramello, 3 t. (t. 2–3: 1961; t. 1: 1967).

Przekłady polskie:

  • św. Tomasz z Akwinu, Summa filozoficzna (Contra Gentiles), t. 1–3, przekład z wydania łacińskiego dokonanego na rozkaz papieża Leona XIII [tłum. Z. Włodkowa], nakładem „Wiadomości Katolickich”, Kraków 1930, 1933, 1935;
  • św. Tomasz z Akwinu, Opatrzność Boża i magia, tłum. Z. Włodkowa (zmodyfikowane), Wydawnictwo św. Tomasza z Akwinu, Warszawa 1994 (jest to fragment Summa contra gentiles – III księga, rozdziały 98–113);
  • św. Tomasz z Akwinu, Summa contra gentiles. Prawda wiary chrześcijańskiej w dyskusji z poganami, innowiercami i błądzącymi, tłum. Z. Włodek, W. Zega, W drodze – Klub Książki Katolickiej, t. I – Poznań 2003, t. II – Poznań 2007, t. III – Poznań 2009.

Przekłady francuskie:

  • Thomas d’Aquin, Somme contre les Gentils. Livre sur la vérité de la foi catholique contre les erreurs des infideles, wstęp, przypisy i indeks V. Aubin, C. Michon, D. Moreau, 4 t., Garnier Flammarion 1045–1048, Flammarion, Paris 1999;
  • Saint Thomas d’Aquin, Contra Gentiles, tekst edycji leonińskiej i przekład – t. 1: tłum. R. Bernier, M. Corvez, Paris 1961; t. 2: tłum. M. Corvez, L.-J. Moreau, 1954; t. 3: tłum. M.-J. Gerlaud, 1951; t. 4: tłum. R. Bernier, F. Kerouanton, 1957 (ten przekład został ponownie wydany w jednym tomie, bez tekstu łacińskiego: Thomas d’Aquin, Somme contre les Gentils, Cerf, Paris 1993).

Przekład angielski:

  • Saint Thomas Aquinas, On the Truth of Catholic Faith, wyd. A. C. Pegis, J. F. Anderson, J. Bourke, C. J. O’Neil, 4 t., New York 1955–1957, reprint: Notre Dame 1975; 1997.

Przekład niemiecki:

  • Thomas von Aquin, Summe gegen die Heiden, t. 1: tłum. K. Albert, P. Engelhardt, współpraca L. Dümpelmann, Darmstadt 1974 (księga I); t. 2: tłum. K. Albert, P. Engelhardt, Darmstadt 1992 (księga II); t. 3/1: red. i tłum. K. Allgaier, Darmstadt 1990 (księga III, rozdz. 1–83); t. 3/2: red. i tłum. K. Allgaier, Darmstadt 1996 (księga III, rozdz. 84–163); t. 4: red. i tłum. M. H. Wörner, Darmstadt 1996 (księga 4).

Przekład włoski:

  • San Tommaso d’Aquino, Somma contro i Gentili, wyd. T. S. Centi, Classici delle Religioni 28, Torino 1975.

Przekład hiszpański:

  • Santo Tomás de Aquino, Suma contra los Gentiles, wyd. J. M. Pla Castellano, 2 t., Biblioteca de Autores Cristianos 94, 102, Madrid 1952–1953.

Summa theologiae

Summa teologii to najważniejsze dzieło Tomasza, nad którym pracował on przez siedem ostatnich lat życia. Zostało rozpoczęte po tym, jak Tomasz zrezygnował z projektu drugiego komentarza do Sentencji (1265–1266); Prima Pars powstała w okresie pobytu w Rzymie (do września 1268 roku). Secunda Pars została napisana w Paryżu: Prima Secundae w 1271 roku, a po niej Secunda Secundae (1271–1272). Natomiast praca nad Tertia Pars, prawdopodobnie rozpoczęta w Paryżu pod koniec zimy 1271–1272 roku, była kontynuowana w Neapolu aż do 6 grudnia 1273 roku, kiedy Tomasz zaprzestał pisania. Przerwana na traktacie o pokucie (Tertia, q. 90), Summa została uzupełniona o Suplement, napisany przez uczniów Tomasza na podstawie komentarza do Sentencji.

Praca Leoniny nad ponownym wydaniem krytycznym tekstu Summy, opublikowanego w latach 1888–1903, jest zaledwie zapoczątkowana; na temat Tertia Pars zob.: M. Turrini, Raynald de Piperno et le tekst original de la „Tertia Pars” de la „Somme de Théologie” de S. Thomas d’Aquin, „Revue des sciences philosophiques et théologiques” 73 (1989), s. 233–247; zob. także P.-M. Gy, Le texte original de la Tertia pars de la „Somme Théologique” de S. Thomas d’Aquin dans l’apparat critique de l’édition léonine: le cas de l’eucharistie, „Revue des sciences philosophiques et théologiques” 65 (1981), s. 608–616.

Ostatnie badania Gauthiera (Léon., t. 25/2, s. 489, 491, 494, 499) nie naruszają ogólnych ram zaproponowanego przez nas datowania, ale pozwalają uściślić parę szczegółów: Rzym 1265–1267: pisanie Ia, q. 1–74; 1267–1268: Ia, q. 75–119; Paryż 1271: Ia IIae (niezmienione); 1271–1272: IIa IIae (niezmienione); Neapol 1272–1273, redakcja IIIa, q. 1–90 (podczas gdy my, wraz z wieloma innymi autorami, sugerowaliśmy, że od 20 do 25 pierwszych kwestii mogło powstać w Paryżu).

Wydania:

  • Leonina, t. 4–11 (Ia: t. 4–5; Ia IIae: t. 6–7; IIa IIae, t. 8–10; IIIa: t. 11; tekst Tomasza został opatrzony komentarzem Kajetana; Suplement zajmuje t. 12);
  • Parma, t. 1–4;
  • Vives, t. 1–6.

Wśród licznych edycji rękopiśmiennych wykorzystujących tekst Leoniny: Studium dominicain, Ottawa, 1941–1945, 5 t.; Editions Paulines, Roma 1962 (w jednym tomie); Marietti, 1963, 4 t. (kilka wcześniejszych wydań); „Biblioteca de Autores Cristianos” 77, 80, 81, 83, 87, 5 t., Madrid 1963nn (kilka edycji).

Przekłady polskie:

  • św. Tomasz z Akwinu, O Bogu. Summa teologiczna, t. 1: część pierwsza, rozdziały I–XXVI, dosłowny przekład z łacińskiego, [tłum. Z. Włodkowa], nakładem „Wiadomości Katolickich”, Kraków 1927;
  • św. Tomasz z Akwinu, O Trójcy Świętej. Summa teologiczna, t. 2: część pierwsza, rozdziały XXVII–XLIX, dosłowny przekład z łacińskiego [tłum. Z. Włodkowa], nakładem „Wiadomości Katolickich”, Kraków 1927;
  • św. Tomasz z Akwinu, O aniołach. Summa teologiczna, t. 3: część pierwsza, rozdziały L–LXXIV, dosłowny przekład z łacińskiego, [tłum. Z. Włodkowa], nakładem „Wiadomości Katolickich”, Kraków 1927;
  • św. Tomasz z Akwinu, Traktat o człowieku. Summa teologiczna 1, 75–89, tłum. i oprac. S. Swieżawski, Pallottinum, Poznań 1956, reprint: Antyk, Kęty 1998;
  • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, tłum. i oprac. zbiorowe, 34 t., Veritas, Londyn 1963nn; poszczególne tomy:
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, I, q. 1–12: O Bogu, t. 1, tłum. i oprac. P. Bełch OP, Veritas, Londyn 1975;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, I, q. 13–26: O Bogu, t. 2, tłum. i oprac. P. Bełch OP, Veritas, Londyn 1977;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, I, q. 27–43: O Trójcy Przenajświętszej, t. 3, tłum. i oprac. P. Bełch OP, Veritas, Londyn 1978;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, I, q. 44–58: Bóg Stwórca. Aniołowie, t. 4, tłum. i oprac. P. Bełch OP, Veritas, Londyn 1978;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, I, q. 59–74: Aniołowie. Świat widzialny, t. 5, tłum. i oprac. P. Bełch OP, Veritas, Londyn 1979;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, I, q. 75–84: Człowiek, t. 6, tłum. i oprac. P. Bełch OP, Veritas, Londyn 1980;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, I, q. 85–102: Człowiek, t. 7, tłum. i oprac. P. Bełch OP, Veritas, Londyn 1980;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, I, q. 103–119: Rządy Boże, t. 8, tłum. i oprac. P. Bełch OP, Veritas, Londyn 1981;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, I-II, q. 1–21: Szczęście. Uczynki, t. 9, tłum. i oprac. F. W. Bednarski OP, Veritas, Londyn 1963;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, I-II, q. 22–48: Uczucia, t. 10, tłum. J. Bardan, oprac. F. W. Bednarski OP, Veritas, Londyn 1967;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, I-II, q. 49–70: Sprawności, t. 11, tłum. i oprac. F. W. Bednarski OP, Veritas, Londyn 1965;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, I-II, q. 71–89: Wady i grzechy, t. 12, tłum. i oprac. F. W. Bednarski OP, Veritas, Londyn 1965;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, I-II, q. 90–105: Prawo, t. 13, tłum. i oprac. P. Bełch OP, Veritas, Londyn 1986;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, I-II, q. 106–114: Nowe Prawo i łaska, t. 14, tłum. i oprac. R. Kostecki OP, Veritas, Londyn 1973;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, II-II, q. 1–22: Wiara i nadzieja, t. 15, tłum. i oprac. P. Bełch OP, Veritas, Londyn 1966;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, II-II, q. 23–46: Miłość, t. 16, tłum. i oprac. ks. A. Głażewski, Veritas, Londyn 1967;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, II-II, q. 47–56: Roztropność, t. 17, tłum. i oprac. ks. S. Bełch, Veritas, Londyn 1964;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, II-II, q. 57–80: Sprawiedliwość, t. 18, tłum. i oprac. F. W. Bednarski OP, Veritas, Londyn 1970;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, II-II, q. 81–100, t. 19, tłum. i oprac. F. W. Bednarski OP, Veritas, Londyn 1971;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, II-II, q. 101–122: Cnoty społeczne, t. 20, tłum. i oprac. F. W. Bednarski OP, Veritas, Londyn 1972;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, II-II, q. 123–140: Męstwo, t. 21, tłum. i oprac. ks. S. Bełch, Veritas, Londyn 1962;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, II-II, q. 141–170: Umiarkowanie, t. 22, tłum. i oprac. ks. S. Bełch, Veritas, Londyn 1963;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, II-II, q. 171–189: Charyzmaty, t. 23, tłum. i oprac. P. Bełch OP, Veritas, Londyn 1982;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, III, q. 1–15: Wcielenie Słowa Bożego, t. 24, tłum. i oprac. ks. S. Piotrowicz, Veritas, Londyn 1962;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, III, q. 16–37: Bóg-człowiek, syn Maryi, t. 25, tłum. i oprac. ks. S. Piotrowicz, Veritas, Londyn 1964;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, III, q. 38–59: Droga Zbawiciela, t. 26, tłum. i oprac. ks. S. Piotrowicz, Veritas, Londyn 1968;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, III, q. 60–72: Chrzest i bierzmowanie, t. 27, tłum. i oprac. P. Bełch OP, Veritas, Londyn 1984;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, III, q. 73–83: Eucharystia, t. 28, tłum. i oprac. ks. S. Piotrowicz, Veritas, Londyn 1974;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, III, q. 84–90: Sakrament pokuty, t. 29, tłum. i oprac. R. Kostecki OP, Veritas, Londyn 1969;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, Suppl., q. 1–28: Sakrament pokuty II, t. 30, tłum. i oprac. F. W. Bednarski OP, Veritas, Londyn 1985;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, Suppl., q. 29–40: Sakrament chorych i kapłaństwo, t. 31, tłum. i oprac. R. Kostecki OP, Veritas, Londyn 1985;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, Suppl., q. 41–68: Małżeństwo, t. 32, tłum. i oprac. F. W. Bednarski OP, Veritas, Londyn 1982;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, Suppl., q. 69–86: Zmartwychwstanie, t. 33, tłum. i oprac. P. Bełch OP, Veritas, Londyn 1983;
    • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna, Suppl., q. 87–101: Rzeczy ostateczne, t. 34, tłum. i oprac. P. Bełch OP, Veritas, Londyn 1986).
  • św. Tomasz z Akwinu, Suma teologiczna w skrócie, skrótu dokonał i objaśnieniami opatrzył F. W. Bednarski OP, Dominikanie, Kraków 1997;
  • Skrót zarysu teologii (Sumy Teologicznej) św. Tomasza z Akwinu OP, skrótu dokonał i objaśnieniami opatrzył F. W. Bednarski OP, Warszawa 2000 (wyd. 2);
  • Tomasz z Akwinu, Traktat o Bogu. Summa teologii, kwestie 1–26, tłum. i komentarze G. Kurylewicz, Z. Nerczuk, M. Olszewski, Znak, Kraków 2001;
  • św. Tomasz z Akwinu, Traktat o cnotach. Summa teologii I-II, 49–67, tłum. i oprac. W. Galewicz, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty 2006;
  • św. Tomasz z Akwinu, Traktat o szczęściu. Summa teologii I-II, kw. 1–5, tłum. i oprac. W. Galewicz, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty 2008;
  • św. Tomasz z Akwinu, Komentarz do Modlitwy Pańskiej. Summa Theologica 2.2. q. 83, a. 9, tłum. K. Bielawski, w: Modlitwa Pańska. Komentarze średniowieczne, Tyniec, Kraków 2004, s. 99–104.

Przekłady francuskie:

  • Saint Thomas d’Aquin, Somme théologique, wyd. Revue des jeunes, 68 t., Paris – Tournai – Roma 1925nn;
  • Thomas d’Aquin, Somme théologique, 4 t., Paris 1984–1986.

Summa teologii została przełożona na wiele obcych języków – na niemiecki przez „Philosophisch-Theologische Hochschule Walberberg”: Summa Theologica, „Die Deutsche Thomas-Ausgabe”, (Heidelberg) Graz – Wien – Köln 1933nn (29 t. wydanych do tej pory); na włoski przez dominikanów, Somma Teologica, 35 t., Firenze 1949–1975 i Bolonia 1985; na hiszpański przez dominikanów: Summa de Teologia, Biblioteca de Autores Cristianos 16 t., 1947nn; podobnie na angielski: Summa theologiae, wyd. T. Gilby, T. C. O’Brien, 60 t., London – New York 1964–1973. – Tomy edycji Revue des jeunes są w trakcie reedycji (Cerf, Paris 1997nn): niektóre tomy są po prostu przedrukowywane, inne zaś są aktualizowane (jak La Prudence, przez J.-P. Torrella, 2006) lub dogłębnie przepracowywane (jak La Prophétie, przez J.-P. Torrella), albo też zostały przetłumaczone na nowo i opatrzone przypisami, jak La Béatitude, 1a 2ae, kwestie 1–5, tłum. franc., przypisy i dodatki S. Pinckaers, 2001, oraz nasze tomy: Le Verbe incarné (3 t.), Le Verbe incarné en ses mysteres (5 t.). Niektóre popularne przekłady Summy teologii (zwłaszcza angielski, hiszpański, włoski) także doczekały się nowych wydań.

Kwestie dyskutowane

Quaestiones disputatae De veritate

Kwestie dyskutowane De veritate powstały w ciągu trzech lat pierwszego okresu nauczania Tomasza jako mistrza w Paryżu, w latach 1256–1259; posiadamy podyktowany oryginał kwestii 2–22. Całość to zbiór 253 artykułów, który jest podzielony na 29 kwestii, od nazwy pierwszej z nich pochodzi tytuł całej serii, pozostałe mają z nim mniej lub bardziej luźny związek. Kwestie dzielą się na dwie części: prawda i poznanie (qq. 1–20), dobro i pragnienie dobra (qq. 21–29). Mają one dużą wartość dla uchwycenia ewolucji myśli młodego mistrza, którego geniusz coraz wyraźniej się objawia.

Wydania:

  • Leonina, t. 22 (3 tomy);
  • Parma, t. 9, s. 1–458;
  • Vives, t. 14, s. 315–640 i t. 15, s. 1–356;
  • Mandonnet, Quaestiones disputatae, t. 1, Paris 1925;
  • Marietti, Quaestiones disputatae, t. 1, wyd. R. Spiazzi, 1964 i inne daty.

Przekłady polskie:

  • św. Tomasz z Akwinu, Kwestie dyskutowane o prawdzie, 2 t., tłum. A. Aduszkiewicz. L. Kuczyński, J. Ruszczyński, Antyk, Kęty 1998 (całość);
  • św. Tomasz z Akwinu, Dysputy problemowe o prawdzie, o wiedzy Boga, tłum. A. Białek, Wydawnictwo KUL, Lublin 1999 (q. 1);
  • św. Tomasz z Akwinu, Dysputy problemowe o dobru, o pożądaniu dobra i o woli, tłum. A. Białek, Wydawnictwo KUL, Lublin 2003 (qq. 21–22);
  • św. Tomasz z Akwinu, Dysputy problemowe o ideach, o wiedzy Boga, tłum. A. Białek, Wydawnictwo KUL, Lublin 2006 (qq. 2–3);
  • św. Tomasz z Akwinu, Dysputy problemowe o zmysłowości, o uczuciach, tłum. A. Białek, Wydawnictwo KUL, Lublin 2008 (qq. 25–26);
  • [Tomasz z Akwinu] Św. Tomasza z Akwinu De veritate, qu. 1, art. 1–2, tłum. i oprac. P. Taranczewski, Z. Włodek, „Przegląd Tomistyczny” 1992, s. 121–133.

Przekłady francuskie:

  • Premiere Question Disputée: La Vérité (De veritate), tłum. C. Brouwer, M. Peeters, Vrin, Paris 2002 (q. 1);
  • De la vérité, Question 2 (La science en Dieu), wstęp, tłum. i komentarz S.-T. Bonino, Vestigia 17, Universitaires – Cerf, Fribourg – Paris 1996 (q. 2);
  • Le Verbe (De Verbo), tłum. B. Jolles, Vrin, Paris 1992 (q. 4);
  • L’Esprit (De mente), tekst łaciński z wydania Leoniny, wprowadzenie, tłum., przypisy i posłowie K. S. Ong-Van-Cung, Vrin, Paris 1998 (q. 10);
  • Le Maître (De magistro), wstęp, tłum. i przypisy B. Jolles, Vrin, Paris 1983 (q. 11);
  • De magistro, De l’enseignement, wstęp, tłum. i przypisy B. Jolibert, Klincksieck, Paris 22003 (q. 11);
  • La prophétie (De prophetia), tłum. S.-Th. Bonino, wprowadzenie i adnotacje J.-P. Torrell, Vrin, Paris 2006 (q. 12);
  • Trois Questions disputées du De Veritate, Qu. XV: Raison supérieure et raison inférieure; Qu. XVI: De la syndérese; Qu. XVII: De la conscience, tekst, tłum. i przypisy J. Tonneau, Vrin, Paris 1991 (qq. 15–17).

Przekład angielski:

  • St. Thomas Aquinas, On Truth, 3 t., wyd. R. W. Mulligan., tłum. J. V. McGlynn, R. W. Schmidt, Chicago 1952–1954.

Przekłady niemieckie:

  • Des hl. Thomas von Aquino Untersuchungen über die Wahrheit (Quaestiones disputatae De veritate), tłum. E. Stein, 2 t., Breslau 1931–1932; Louvain – Fribourg 1952–1955; Darmstadt 1970;
  • Thomas von Aquin, Von der Wahrheit, De veritate (Quaestio 1), wyd. A. Zimmermann, Hamburg 1986 (q. 1);
  • Thomas von Aquin, Über den Lehrer. De Magistro, Quaestiones disputatae De veritate quaestio XI, wyd. G. Jüssen, G. Krieger, J. H. J. Schneider, Hamburg 1988 (q. 11).

Przekłady włoskie:

  • Le Questioni disputate, La Verita, red. R. Coggi, Edizioni Studio Domenicano, Bologna 1992–1993, 3 t.;
  • La Verita (Quaestio I De Veritate), wstęp, tłum. i komentarze M. Mamiani, Padova 1970 (q. 1);
  • De magistro, wyd. T. Gregory, Roma 1965 (q. 11);
  • De magistro, wyd. C. Scurati, Padova 1970;
  • De magistro, tłum. Edda Ducci, Anicia, Roma 1995.

Przekłady hiszpańskie:

  • przekład, który rozpoczął J. García López (q. 1), był kontynuowany w ramach serii Cuadernos de Anuario Filosófico, Serie Universitaria Uniwersytetu Navarra, Pamplona, gdzie pod datą sierpnia 2001 roku widnieje przekład kwestii 2, 4, 5, 12, 13, 15, 16, 17, 19, 21, 25 i 26 (przekład każdej kwestii w osobnej broszurze); J. García López, Doctrina de Santo Tomás sobre la verdad. Comentarios a la cuestión primera „De Veritate” y traducción castellana de la misma, Pamplona 1967;
  • Sto. Tomás de Aquino, De Veritate, wyd. H. Giannini, O. Velásquez, Santiago (Chile) 1978 (q. 1).

Quaestiones disputatae De potentia

Kwestie dyskutowane De potentia pochodzą z okresu pobytu Tomasza w Rzymie, najprawdopodobniej z jego pierwszego roku (1265–1266), przed napisaniem Prima Pars Summy teologii. Tytuł pierwszej kwestii stanowi nazwę całości, którą można podzielić na dwie grupy kwestii: sześć pierwszych wiąże się z zagadnieniem mocy Boga, cztery pozostałe należą do teologii trynitarnej.

Wydania:

  • Parma, t. 8, s. 1–218;
  • Vives, t. 13, s. 1–319;
  • Mandonnet, Quaestiones disputatae, t. 2, Paris 1925, s. 1–370;
  • Marietti, Quaestiones disputatae, t. 2, wyd. P. Bazzi i in., 101965, s. 7–276.

Przekłady polskie:

  • św. Tomasz z Akwinu, Kwestie dyskutowane o mocy Boga, t. I: O mocy Boga. O mocy rodzenia, Ad fontes 5, red. M. Olszewski, M. Paluch OP, tłum. Z. Bomert OP, J. Kaniewski, J. Krawiec OP, P. Krupa OP, G. Kurylewicz, P. Lichacz OP, R. Majeran, M. Olszewski, M. Paluch OP, M. Przanowski OP, W. Zega; t. II: O stworzeniu nieuformowanej materii, red. M. Olszewski, M. Paluch OP, A. Dumała, tłum. M. Antczak, Z. Bomert OP, A. Dumała, G. Kurylewicz, M. Olszewski, M. Paluch OP, M. Przanowski OP, B. Spieralska, D. Wójcik, W. Zega, Wydawnictwo Marek Derewiecki – Instytut Tomistyczny, Kęty – Warszawa 2008 (t. 1 – qq. 1–2), 2009 (t. 2 – qq. 3–4);
  • św. Tomasz z Akwinu, O prostej istocie Boga, tłum. L. Kuczyński, J. Ruszczyński, w: Wszystko to ze zdziwienia. Antologia tekstów filozoficznych z XIII wieku, wyb., opr. i wstęp K. Krauze-Błachowicz, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002, s. 204–238 (q. 7, aa. 1–5).

Przekład angielski:

  • St. Thomas Aquinas, On the Power of God, tłum. English Dominican Fathers, wyd. L. Shapcote, 3 t., London 1932–1934; to samo tłumaczenie ukazało się później jeszcze dwukrotnie, wydane w jednym tomie: Westminster 1952; Eugene (Or.) 2004.

Przekłady włoskie:

  • Questioni disputate, La Potenza Divina, 2 t., tłum. B. Mondin, ESD, Bologna 2003 (całość);
  • La potenza di Dio, Quaestiones disputatae de potentia Dei, Questioni I–III, wyd. A. Campodonico, tłum. L. Tuninetti, Nardini, Firenze 1991 (qq. 1–3);
  • La potenza di Dio, Quaestiones disputatae de potentia Dei, Questioni IV–V, Questioni VI–VII, tłum. i przypisy G. Marengo, Nardini, Firenze 1994 (qq. 4–5) i 1995 (qq. 6–7).

Przekład hiszpański:

  • De potentia Dei, Cuestiones 1 y 2: La potencia de Dios considerada en sí misma, La potencia generativa en la divinidad, wstęp, tłum. i przypisy E. Moros, L. Ballesteros, Cuadernos de Anuario Filosófico, Serie Universitaria 124, Pamplona 2001; Cuestión 3: La creación, wstęp, tłum. i przypisy A. L. González, E. Moros, Cuadernos de Anuario Filosófico, Serie Universitaria 128, Pamplona 2001.

Quaestiones disputatae De anima

Obecnie panuje zgodność co do datowania kwestii De anima na okres pobytu w Rzymie, najprawdopodobniej na rok 1265–1266, przed kwestiami 75–89 Prima Pars, których są one przygotowaniem, gdyż pogłębiają różne zagadnienia dotyczące ludzkiej duszy. Gauthier (Leon., t. 25/2, s. 491) sytuuje ten tekst w Rzymie w roku 1267; po opracowaniu jego edycji oraz po szczegółowym przebadaniu na nowo wszystkich zewnętrznych i wewnętrznych elementów, które należało uwzględnić, Bazán (Leon., t. 24/1, s. 22* i 25*) nieznacznie antycypuje tę datę i proponuje rok 1266–1267. Zwróćmy uwagę, że mówi on o Quaestiones De anima, aby zaznaczyć, że nie chodzi po prostu tylko o jedną quaestio podzieloną na artykuły, ale o całą serię 21 niezależnych od siebie kwestii, i uważa, że były one rzeczywiście dyskutowane, nie in scolis, ale przed szerszym gronem słuchaczy niż sami studenci ze studium u Świętej Sabiny (por. s. 99*–102*).

Wydania:

  • Leonina: t. 24/1, wyd. B. C. Bazán, Roma 1996;
  • Parma, t. 8, s. 465–532;
  • Vives, t. 14, s. 61–160;
  • Mandonnet, Quaestiones disputatae, t. 3, Paris 1925, s. 91–206;
  • Marietti, Quaestiones disputatae, t. 2, wyd. P. Bazzi i in., 101965, s. 281–362;
  • St. Thomas Aquinas, Quaestiones de anima, ustalone na nowo wydanie tekstu łacińskiego z wprowadzeniem i przypisami, wyd. J. H. Robb, Toronto 1968.

Przekład polski:

  • św. Tomasz z Akwinu, Kwestia o duszy, tłum. Z. Włodek, W. Zega, Znak, Kraków 1996.

Przekład francuski:

  • Questions disputées De l’áme, wstęp, tłum. i przypisy J.-M. Vernier, L’Harmattan, Paris 2001.

Przekłady angielskie:

  • St. Thomas Aquinas, The Soul, tłum. J. P. Rowan, St. Louis 1949;
  • St. Thomas Aquinas, Questions on the Soul, tłum. J. H. Robb, Milwaukee 1984.

Przekład włoski:

  • Questioni disputate. L’anima umana, wstęp, tłum. i przypisy G. Savagnone, ESD, Bologna 2001.

Przekład hiszpański:

  • Cuestiones disputadas sobre el alma, tłum. E. Téllez Maqueo, wstęp J. Cruz Cruz, Pamplona 1999.

Quaestio disputata De spiritualibus creaturis

Ta kwestia dyskutowana pochodzi z okresu pobytu Tomasza w Rzymie; można ją usytuować w latach 1267–1268, prawdopodobnie między listopadem 1267 roku a wrześniem 1268 roku. Dyskutowane w niej problemy dotyczą ludzi i aniołów jako stworzeń duchowych. Edycja leonińska nie osiąga tutaj poziomu doskonałości, do jakiego przyzwyczaiła nas Komisja Leonińska, i warto opatrzyć ją stronicą corrigenda. Przydatny wykaz tych błędów znajdziemy w: G. Guldentops, C. Steel, Critical Study: The Leonine Edition of „De spiritualibus creaturis”, „Recherches de Théologie et Philosophie medievales” 58/1 (2001), s. 180–203; recenzja jest jednak nazbyt systematycznie nieprzychylna. Datację, ściśle związaną z datacją Quaestiones De anima, poddał badaniu B. C. Bazán (zob. poprzedni akapit), który utrzymuje dotychczasową propozycję: listopad 1267 – wrzesień 1268.

Wydania:

  • Edycja Leonińska: t. XXIV/2, Quaestio disputata De spiritualibus creaturis, wyd. J. Cos, Roma, 2000;
  • Parma, t. 8, s. 425–464;
  • Vives, t. 14, s. 1–61;
  • Mandonnet, Quaestiones disputatae, t. 3, Paris 1925, s. 23–91;
  • S. Thomae Aquinatis Tractatus de spiritualibus creaturis, wyd. L. W. Keeler, Roma 1937;
  • Marietti, Quaestiones disputatae, t. 2, wyd. P. Bazzi i in., 101965, s. 367–415.

Przekład angielski:

  • St. Thomas Aquinas, On Spiritual Creatures, tłum. M. C. Fitzpatrick, J. J. Wellmuth, Milwaukee 1949.

Przekład włoski:

  • Questioni disputate. Le creature spirituali, wstęp, tłum. i przypisy G. Savagnone, ESD, Bologna 2001.

Przekład hiszpański:

  • El mundo de los espíritus: cuestión disputada sobre las creaturas espirituales, tłum. A. Mallea, Buenos Aires 1995.

Quaestiones disputatae De malo

Data dysputy kwestii De malo pozostaje trudna do ustalenia, ale pewne jest, że data redakcji kwestii 1 przypada po marcu 1266 roku, a data art. 12 kwestii 16 – po listopadzie 1267 roku; natomiast kwestię 6 trzeba umieścić na krótko przed potępieniem z grudnia 1270 roku lub wkrótce potem. Można precyzyjniej ustalić datę publikacji tych kwestii, prawdopodobnie około roku 1270 dla kwestii 1–15 i w roku 1272 dla kwestii 16. Biorąc pod uwagę, że dzieła Tomasza były w Paryżu bardzo szybko puszczane w obieg, można sądzić, że kwestie De malo mogły być dyskutowane w Paryżu w ciągu dwóch lat szkolnych 1269–1271. Od pierwszej kwestii z serii pochodzi nazwa całości; inne kwestie rozpatrują konkretne problemy związane z zagadnieniem zła: grzech i jego przyczyny (qq. 2–3), grzech pierworodny i karę za niego (qq. 4–5), wolny wybór człowieka (q. 6), grzech powszedni (q. 7), wady główne (qq. 8–15); ostatnia dotyczy demonów (q. 16). – Gauthier (Léon., t. 25/2, s. 493) mówi o roku 1270–1271, bez doprecyzowania (można przypuszczać, że chodzi o publikację).

Wydania:

  • Leonina, t. 23;
  • Parma, t. 8, s. 219–424;
  • Vives, t. 13, s. 320–618;
  • Mandonnet, Quaestiones disputatae, t. 2, Paris 1925, s. 370–719;
  • Marietti, Quaestiones disputatae, t. 2, wyd. P. Bazzi i in., 101965, s. 445–699.

Przekład polski:

  • św. Tomasz z Akwinu, O wyborze ludzkim. Kwestia 6 (w jednym artykule) ze zbioru kwestii dyskutowanych „O złu”, tłum. D. Skowron, „Teofil” 1999 nr 3, s. 66–85.

Przekład francuski:

  • Questions disputées sur Le Mal (De malo), tekst łaciński Komisji Leonińskiej, tłum. mnisi z Fontgombault, wstęp R. P. Elders, Coll. Docteur Angélique VIII i IX, 2 t., Paris 1992.

Przekład angielski:

  • St. Thomas Aquinas, Disputed Questions on Evil, tłum. J. i J. Oesterle, Notre Dame 1983.

Przekłady włoskie:

  • Il male, tłum. F. Fiorentino, Rusconi, Milano 1999;
  • Questioni disputate. Il male, wstęp, tłum. i przypisy G. Cavalcoli, R. Coggi, 2 t., ESD, Bologna 2002–2003.

Przekład hiszpański:

  • Cuestiones disputadas sobre el mal, tłum. E. Téllez Maqueo, wstęp M. Beuchot, Pamplona 1997.

Quaestiones disputatae De virtutibus

Kwestie dyskutowane De virtutibus należy datować na koniec drugiego okresu nauczania Tomasza w Paryżu (1271–1272), w tym samym czasie co Secunda Secundae. Ten zbiór 36 artykułów poświęconych cnotom obejmuje kwestie: De virtutibus in communi, De caritate, De correctione fraterna, De spe, De virtutibus cardinalibus.

Wydania:

  • Parma, t. 8, s. 545–638;
  • Vives, t. 14, s. 178–314;
  • Mandonnet, Quaestiones disputatae, t. 3, Paris 1925, s. 208–365;
  • Marietti, Quaestiones disputatae, t. 2, wyd. P. Bazzi i in., 101965, s. 707–828.

Przekłady polskie:

  • św. Tomasz z Akwinu, O braterskim upomnieniu, tłum. P. Bełch, Veritas, Londyn 1986;
  • św. Tomasz z Akwinu, O miłości nadprzyrodzonej. De caritate, tłum. J. Ruszczyński, Wydawnictwo św. Tomasza z Akwinu, Warszawa 1994;
  • Tomasz z Akwinu, Kwestia dyskutowana o nadziei, w: tenże, Kwestia dyskutowana o nadziei; O zmieszaniu elementów; O ukrytych działaniach natury, tłum. A. Rosłan, Wydawnictwo św. Tomasza z Akwinu, Warszawa 2003, s. 10–49.

Przekład francuski:

  • częściowe (sedcontra i korpus artykułów) tłumaczenie 13 artykułów kwestii dyskutowanej De caritate w: Saint Thomas d’Aquin, Bref résumé de la foi chrétienne – Compendium theologiae, tłum. J. Kreit, Paris 1985, s. 495–539.

Przekłady angielskie:

  • On the Virtues (in generali), tłum. J. P. Reid, Providence 1951;
  • On Charity (De caritate), tłum. L. H. Kendzierski, Milwaukee 1960;
  • Disputed Questions on Virtue: Quaestio disputata de virtutibus in communi, Quaestio disputata de virtutibus cardinalibus, tłum. R. McInerny, South Bend (Indiana) 1998.

Przekład włoski:

  • Questioni disputate. Le virtu, wstęp A. Lobato, tłum. P. Lippini, ESD, Bologna 2003.

Przekład hiszpański:

  • Cuestión disputada sobre las virtudes en general, tłum. L. E. Corso de Estrada, Pamplona 2000.

Quaestio disputata De unione Verbi incarnati

Kwestię dyskutowaną De unione Verbi incarnati trzeba usytuować najprawdopodobniej pod koniec drugiego okresu nauczania w Paryżu, przed Wielkanocą, wcześnie w kwietniu albo być może w maju 1272 roku; ze względu na doktrynalną wagę treści a. 4 w odniesieniu do IIIa, q. 17, a. 2 na temat jedności esse w Chrystusie. Zwróćmy uwagę, że oba teksty powstały praktycznie jednocześnie.

Wydania:

  • Parma, t. 8, s. 533–544;
  • Vives, t. 14, s. 161–178;
  • Mandonnet, Quaestiones disputatae, t. 3, Paris 1925, s. 1–22;
  • Marietti, Quaestiones disputatae, t. 2, wyd. P. Bazzi i in., 101965, s. 421–435.

Przekład francuski:

  • Thomas d’Aquin, Question disputée: L’union du Verbe incarné (De unione Verbi incarnati), tekst łaciński wydania Mariettiego, wstęp, tłum. i przypisy M.-H. Deloffre, Bibliotheque des Textes Philosophiques, Vrin, Paris 2000.

Przekład włoski:

  • Questioni disputate. L’unione del Verbo incarnato, wprowadzenie A. Lobato, tłum. R. Coggi, ESD, Bologna 2002.

Quaestiones de quolibet I–XII

Kwodlibety Tomasza można podzielić na dwie grupy, według dwóch okresów nauczania w Paryżu: kwodlibety VII–XI należą do pierwszego okresu (1256–1259), zaś kwodlibety I–VI i XII (Tomasz nie przejrzał reportatio tego ostatniego) sytuują się w drugim (1268–1272); poza tymi ogólnymi ramami często trudno jest z całą pewnością orzec, czy były dyskutowane w Wielkim Poście, czy w Adwencie danego roku. Liczne roztrząsane tematy (jest ich 260) dotyczą zarówno zagadnień wysoce spekulatywnych, jak problemów praktycznych.

Wydania:

  • Leonina, t. 25/1 i 25/2;
  • Roma 1996, wyd. R.-A. Gauthier;
  • Parma, t. 9, s. 459–631;
  • Vives, t. 15, s. 357–611;
  • Mandonnet, Paris 1926;
  • Marietti, wyd. R. Spiazzi, 91956.

Przekład angielski:

  • St. Thomas Aquinas, Quodlibetal Questions 1 and 2, wstęp, tłum. i przypisy S. Edwards, Medieval Sources in Translation 27, Toronto 1983.

Przekład włoski:

  • Questioni disputate. Questioni su argomenti vari, qq. 7–11; qq. 1–6 i 12, wstęp i tłum. R. Coggi, ESD, Bologna 2003.

W. Principe i paru innych czytelników zwróciło nam uwagę, że nasz spis kwestii dyskutowanych – oparty na programie edycji Komisji Leonińskiej – mógłby uwzględnić również inne teksty wydane pojedynczo przez niezależnych badaczy; prawdą jest, że można zasygnalizować dwa poniższe teksty, ale nie bez paru uwag:

1. Utrum anima coniuncta cognoscat seipsam per essentiam, wyd. L. A. Kennedy, The Soul’s Knowledge of Itself: An Unpublished Work Attributed to St. Thomas Aquinas, „Vivarium” 15 (1977), s. 31–45. Ta kwestia, przekazana przez pewien rękopis z Oksfordu (Bodl. Laud. Misc. 480), odkryta niegdyś przez F. Pelstera („Gregorianum” 36, 1955, s. 618–625), została przyjęta jako autentyczna przez A. Friesa, A. Dondaine’a, I. T. Eschmanna, a za nimi przez J. A. Weisheipla, ale zgoda nie była jednomyślna i słusznie podkreślano, że niektóre oczywiste paralele w stosunku do dzieła Tomasza (skądinąd wszędzie rozpowszechnione) nie wystarczą jako przeciwwaga dla bardzo poważnych rozbieżności (por. A. M. Kenzeler, Une prétendue Dispute de saint Thomas, „Angelicum” 33, 1956, s. 172–181). W zakończeniu książki, która w całości została poświęcona temu zagadnieniu, F.-X. Putallaz (Le sens de la réflexion chez Thomas d’Aquin, Études de philosophie médiévale 66, Vrin, Paris 1991, s. 304–310), po przeprowadzeniu dokładnej analizy tego tekstu, podkreśla, że „kwestia ta [...] wydaje [mu] się bardzo odmienna pod względem doktrynalnym od klasycznych tekstów Tomasza z Akwinu o poznaniu siebie”. Kończy wnioskiem: „Gdyby ta quaestio miała za autora Tomasza z Akwinu, to pokazałaby głęboką zmianę sposobu rozpatrywania odniesienia się do siebie samego” (s. 310). – Biorąc pod uwagę kompetencję autora, ten pełen rezerwy wniosek należy uznać za zaproszenie do większej ostrożności przy wyrokowaniu o autorstwie Tomasza.

2. De immortalitate animae, wyd. L. A. Kennedy, A New Disputed Question of St. Thomas Aquinas on the Immortality of the Soul, „Archives d’histoire doctrinale et littéraire du moyen âge” 45 (1978), s. 205–223 (to wydanie Kennedy’ego przedrukował w obszerniejszym opracowaniu R. Reyes, A Study on the Authenticity and Doctrine of the Disputed Question „De immortalitate animae”, Roma 2001). Kwestia ta, przekazana przez rękopis watykański, lat. 781, który obejmuje kilka innych autentycznych dzieł św. Tomasza (w tym De veritate), jest opatrzona różnymi zewnętrznymi informacjami wskazującymi na autentyczność i uznanymi przez niektórych badaczy za wystarczające (zob. zwłaszcza A. Dondaine, Secrétaires de saint Thomas, Roma 1956, s. 86–88, i inni badacze wymienieni przez Kennedy’ego, s. 205–208). Zastrzeżenia, jakie wyraził C. Vansteenkiste („Rassegna di letteratura tomistica” 15, 1982 [1979], nr 69), wydają się raczej subiektywne niż realnie uzasadnione. W wydaniu Quaestiones disputatae De anima (q. 14: „De immortalitate animae”: Léon., t. 24/1, 1996, s. 123) B. C. Bazán bez wahania umieszcza tę kwestię wśród miejsc paralelnych swojego tekstu. – Jakkolwiek sami nie możemy zobowiązać się do spełnienia tego życzenia, wydaje nam się, że do dowodzenia A. Dondaine’a nie można podejść całkiem bezkrytycznie i że należałoby podjąć je całkiem na nowo; sam tekst z pewnością zasługiwałby na analizę analogiczną do wspomnianej wyżej analizy F.-X. Putallaza, której celem byłoby lepsze upewnienie się co do autentyczności tekstu, na podstawie szczegółowego przebadania możliwych podobieństw czy ewentualnych rozbieżności w porównaniu z innymi dziełami Mistrza z Akwinu.

 

Komentarze do Pisma Świętego

Expositio super Isaiam ad litteram

Komentarz ten, będący pierwszym dziełem teologicznym Tomasza jako bakałarza biblijnego, często był datowany na pierwsze lata jego nauczania w Paryżu, ale mógł powstać przed tą datą, pod koniec pobytu Tomasza w Kolonii, gdzie był on bakałarzem Alberta, przed wyjazdem do Paryża w roku 1251/1252. Jest to pobieżna (kursoryczna) lektura Izajasza, przywiązana do dosłownej egzegezy, z notami na marginesach (collationes) mającymi ułatwić wykorzystanie komentarza w duszpasterstwie i duchowości.

Wydania:

  • Leonina, t. 28;
  • Parma, t. 14, s. 427–576;
  • Vives, t. 18, s. 688–821 i t. 19, s. 1–65.

Nie ma przekładów na języki nowożytne; prezentacja i przekład 24 collationes części autografowanej: J.-P. Torrell, D. Bouthillier, Quand saint Thomas méditait sur le prophete Isaie, „Revue thomiste” 90 (1990), s. 5–47. Inne przełożone i skomentowane collationes można znaleźć w: D. Bouthillier, Le Christ en son mystere dans les collationes du super Isaiam de saint Thomas d’Aquin, w: Ordo sapientiae et amoris, s. 37–64; Splendor gloriae Patris: Deux collations du Super Isaiam de S. Thomas d’Aquin, w: Christ Among Medievals Dominicans, wyd. K. Emery Jr., J. Wawrykow, s. 139–156.

Super Ieremiam et Threnos

Komentarze do Księgi Jeremiasza i Lamentacji należą do tego samego gatunku kursorycznej lektury Biblii, związanej z sensem dosłownym, co komentarz do Księgi Izajasza; komentarz do Księgi Jeremiasza jest ponadto opatrzony collationes, podobnymi do tych z Super Isaiam. Obydwa te komentarze należy prawdopodobnie datować na koniec pobytu w Kolonii albo początek pobytu w Paryżu w roku 1251/1252.

Wydania:

  • Parma, t. 14, s. 577–667; 668–685;
  • Vives, t. 19, s. 66–198; 199–225.

Principium „Rigans montes de superioribus” i „Hic est liber mandatorum Dei”

Obydwa principia – wykłady inauguracyjne – to przemówienia wygłoszone z okazji inceptio nowego magister in actu regens w Paryżu, między 3 marca a 17 czerwca 1256 roku. Pierwszy wykład opiera się na słowach „Rigans montes de superioribus” (Ps 103, 13); jego tematem, wyraźnie inspirowanym przez Pseudo-Dionizego, jest przekazywanie mądrości przez cały ciąg pośredników. Drugi, powiązany z pierwszym, którego jest uzupełnieniem i przedłużeniem, mógł zostać wygłoszony podczas resumptio, czyli pierwszego dies legibilis po inceptio. Jest to commendatio Pisma Świętego, oparta na słowach „Hic est liber mandatorum Dei” (Ba 4, 1), po czym następuje objaśnienie sposobu rozmieszczenia poszczególnych ksiąg biblijnych.

Wydania:

  • Mandonnet, Opuscula, t. 4, s. 481–496;
  • Marietti, Opuscula theologica, t. 1, s. 435–443.

Przekład francuski:

  • T. Pegues, F.-X. Maquart, Saint Thomas d’Aquin, Sa vie, Toulouse – Paris 1924, s. 365–377.

Przekład angielski:

  • Thomas Aquinas, Selected Writings, wyd. R. McInerny, London 1998, s. 5–17.

Przekład włoski:

  • I Sermoni (Sermones) e le due lezioni inaugurali (Principia), wstęp i tłum. G. M. Carbone, ESD, Bologna 2003.

Przekład hiszpański:

  • G. A. Piemonte, La clase inaugural de Santo Tomás de Aquino como maestro de Teologia en la Universidad de Paris, „Sapientia” 21 (1966), s. 49–54 (przekład Principium „Rigans montes”).

 

Expositio super Iob ad litteram

Według zapamiętanego przez krytykę świadectwa Ptolemeusza z Lukki, Expositio do Księgi Hioba jest owocem nauczania Tomasza dla jego braci w Orvieto (1261–1265). Współczesna trzeciej księdze Summy przeciw poganom, Expositio super Iob także rozwija jej główny temat: Opatrzność. Komentarz uprzywilejowuje sens dosłowny księgi, mówi o historii Hioba, zagadnieniu Opatrzności i cierpienia człowieka sprawiedliwego, kondycji ludzkiej i rządach Bożych. – Ze względu na fakt, że w Super Iob Tomasz wykorzystał Zoologię Arystotelesa, właśnie przetłumaczoną przez Wilhelma z Moerbeke, Gauthier (Léon., t. 25/2, s. 487 i przypis 2) uważa, iż redakcja tego dzieła musiała się odbyć po roku 1262–1263 i tym samym należy je usytuować w latach 1263–1265 (co trochę ścieśnia a parte ante zaproponowany przez nasz przedział czasu).

Wydania:

  • Leonina, t. 26;
  • Parma, t. 14, s. 1–147;
  • Vives, t. 18, s. 1–227.

Przekład francuski:

  • Job, un homme pour notre temps. De saint Thomas d’Aquin, exposition littérale sur le Livre de Job, tłum. J. Kreit, Paris 1982.

Przekład angielski:

  • The Literal Exposition on Job: A Scriptural Commentary concerning Providence, tłum. A. Damico, Atlanta 1989.

Przekład włoski:

  • Commento al libro di Giobbe, tłum. L. Perotto, Bologna 1995.

Glossa continua super Evangelia (Catena aurea)

Napisana na zamówienie Urbana IV pod koniec 1262 roku lub na początku 1263 roku Catena na temat Ewangelii wg św. Mateusza mogła zostać ofiarowana papieżowi przed jego śmiercią 2 października 1264 roku; komentarz do trzech pozostałych Ewangelii, który Tomasz zadedykował swojemu przyjacielowi i dawnemu uczniowi, kardynałowi Annibaldo degli Annibaldi, został ukończony w Rzymie w latach 1265–1268. Catena jawi się jako obszerny zbiór cytatów egzegetycznych z ojców Kościoła, ułożony tak, że stanowi ciągły wykład, werset po wersecie, całości czterech Ewangelii. Dzieło to jest czymś więcej niż zwykłą kompilacją, pokazuje zmysł krytyczny Tomasza i jego świetną znajomość ojców greckich. Później Tomasz sam niejednokrotnie z niego korzystał i zostało ono szeroko rozpowszechnione.

Wydania:

  • Parma, t. 11–12;
  • Vives, t. 16–17;
  • Marietti, 2 t., wyd. A. Guarienti, 1953.

Przekłady polskie:

  • św. Tomasz z Akwinu, Ewangelia Ojców Kościoła, tłum. J. Salij OP, Znak, Kraków 1983 (wydanie zawiera komentarz do Ewangelii wg św. Mateusza); to samo tłumaczenie ukazało się nakładem Wydawnictwa W drodze, Poznań 2001;
  • św. Tomasz z Akwinu, Złoty łańcuch (Catena aurea), tłum. L. Szyndler, Christianitas, Poznań 2007.

Przekład francuski:

  • Saint Thomas d’Aquin, Exposition suivie des quatre Evangiles... La chaîne d’Or, tłum. E. Castan, 8 t., Vives, Paris 1854–1855.

Przekład angielski:

  • S. Thomas Aquinas, Catena aurea. Commentary on the four Gospels, tłum. M. Pattison, J. D. Dalgairns, T. D. Ryder, 4 t., Oxford 1841–1845 (przedmowa Newmana).

Przekłady włoskie:

  • S. Tommaso d’Aquino, Catena aurea, wyd. E. Logi, 3 t., Siena 1954–1960;
  • S. Tommaso d’Aquino, Catena aurea, Glossa continua super Evangelia, wstęp V. Benetollo, tłum. R. Coggi, 7 t., ESD, Bologna 2006.

Lectura super Matthaeum

Lectura na temat Ewangelii według św. Mateusza jest owocem drugiego okresu nauczania Tomasza w Paryżu; z dużą dozą prawdopodobieństwa możemy ją usytuować w roku szkolnym 1269–1270. Tekst owej reportatio, w tej postaci, w jakiej jest obecnie przekazywany w wydaniach drukowanych, jest nie tylko niepełny, ale błędny: brakuje w nim komentarza Tomasza do znacznej części Kazania na górze, którą pierwszy wydawca, Bartłomiej ze Spiny (1527), zastąpił częścią komentarza Piotra ze Scala, dominikanina z końca XIII wieku; zastąpione fragmenty sięgają od Mt 5, 11 do 6, 8 i od 6, 14 do 6, 19 (lect. 13–17 i 19; nr 444–582 i 603–610 w wydaniu Mariettiego). Prace Komisji Leonińskiej umożliwiły odkrycie nowego rękopisu, który zawiera pełny tekst komentarza Tomasza (ms. Basel, Bibl. Univ. B. V. 12.); wydane zostały tylko jego fragmenty: H.-V. Shooner, La „Lectura in Matthaeum” de S. Thomas (Deux fragments inédits et la „Reportatio” de Pierre d’Andria), „Angelicum” 33 (1956), s. 121–142; J.-P. Renard, La „Lectura super Matthaeum” V,20–48 de Thomas d’Aquin, „Recherches de théologie ancienne et médiévale” 50 (1983), s. 145–190.

Wydania:

  • Parma, t. 10, s. 1–278;
  • Vives, t. 19, s. 226–668;
  • Marietti, 51951 i inne daty.
  • Edycję krytyczną komentarza do pierwszych dwóch rozdziałów można znaleźć w: T. Gałuszka OP, Tomasza z Akwinu „Lectura super Matheum” (prologus, cap. I–II), [nakładem autora], Kraków 2008.

Lectura super Ioannem

Lectura super Ioannem może być datowana z wystarczającą pewnością na drugi okres nauczania w Paryżu, prawdopodobnie na lata 1270–1272 (Gauthier [s. 493] sądzi, że można być bardziej precyzyjnym i woli mówić o roku 1270–1271). Reportatio z niej sporządził Reginald z Piperno na prośbę współbraci i rektora Saint-Omer, Adenulfa z Anagni; wydaje się mało prawdopodobne, by sam Tomasz przejrzał tekst. Teologiczna egzegeza Ewangelii wg św. Jana – wzoru człowieka kontemplacji, który na pierwszym planie w szczególny sposób stawia bóstwo Chrystusa, co Tomasz wyjaśnia w swoim prologu – niewątpliwie zalicza się do najlepiej dopracowanych i najgłębszych komentarzy, jakie pozostawił.

Wydania:

  • Parma, t. 10, s. 279–645;
  • Vives, t. 19, s. 669–842 i t. 20, s. 1–376;
  • Marietti, wyd. R. Cai, 51952 i inne daty.

Przekłady polskie:

  • św. Tomasz z Akwinu, Komentarz do Ewangelii Jana, tłum. T. Bartoś OP, Antyk, Kęty 2002;
  • św. Tomasz z Akwinu, Na początku było Słowo. Komentarz do Prologu Ewangelii wg św. Jana, tłum. M. Mróz, P. Roszak, S. Adamiak, Wyższe Seminarium Duchowne, Toruń 2001.

Przekład francuski:

  • Saint Thomas d’Aquin, Commentaire sur l’Evangile de saint Jean, przedmowa M.-D. Philippe O.P., tłum. i przypisy pod jego kierunkiem, 2 t., Cerf, Paris 1998, 2006.

Przekład angielski:

  • St. Thomas Aquinas, Commentary on the Gospel of St. John, 2 t., tłum. J. A. Weisheipl, F. R. Larcher, Albany 1980.

Przekłady niemieckie:

  • Thomas von Aquin, Das Wort, Die ersten elf Lesungen des 1. Kapitels aus dem Johannes-Kommentar, tłum. J. Pieper, Munich 31955;
  • Thomas von Aquin, Der Prolog des Johannes-Evangeliums, Super evangelium S. Joannis lectura (caput I, lectio I–XI), wyd. W.-U. Klünker, Stuttgart 1986.

Przekład włoski:

  • Commento al Vangelo di S. Giovanni, 3 t., tłum. T. S. Centi, Roma, Citta Nuova 1990, 1992, 1993.

Expositio et lectura super epistolas Pauli Apostoli

Niełatwo dokładnie ustalić, na które lata nauczania przypadają wykłady o św. Pawle. Tomasz mógł nauczać o św. Pawle dwukrotnie, najpierw w Italii (być może w Rzymie, w latach 1265–1268), a potem w Paryżu i w Neapolu; jest jednak bardzo mało prawdopodobne, aby dwa razy wygłosił w całości dokładnie te same wykłady. Według danych, ustalonych z największą pewnością dzięki aktualnym badaniom, komentarz do Corpus Paulinum Tomasza przedstawia się następująco:
1) Część, w której jego ręka jest dość wyraźnie widoczna, obejmuje osiem pierwszych rozdziałów Listu do Rzymian; pozostała część komentarza Listu do Rzymian nie została poprawiona; najprawdopodobniej wykład ten pochodzi z ostatnich lat życia Tomasza, z Neapolu, z roku 1272–1273 (nie można wykluczyć, że pochodzi z ostatniego roku pobytu w Paryżu, czyli z 1271–1272 – ale przeciążenie pracą w tym okresie każe uznać tę hipotezę za mało prawdopodobną).
2) Nie można powiedzieć nic precyzyjnego o wykładzie na temat dziesięciu pierwszych rozdziałów Pierwszego Listu do Koryntian, jedynie tyle, że brakuje komentarza od 1 Kor 7, 10 do końca rozdziału 10. Bardzo wcześnie został on zastąpiony tekstem zapożyczonym od Piotra z Tarantazji (nr 336–581 w wydaniu Mariettiego).
3) Reportatio sporządzona przez Reginalda z Piperno, obejmująca od 1 Kor 11 aż do Listu do Hebrajczyków włącznie, mogła być owocem nauczania z lat 1265–1268 w Rzymie. Mimo różnorodności tych fragmentów jest jednak pewne, że Tomasz przemyślał swój komentarz jako jedną całość, co pokazuje prolog, zamieszczony na początku zbioru.

Gauthier zawsze stał na stanowisku, że wykłady o listach św. Pawła miały miejsce dwukrotnie; pierwszy cykl, obejmujący od Pierwszego Listu do Koryntian 11 do Listu do Filemona, sytuuje on w Orvieto w latach 1263–1265, i sądzi nawet, że rozdziały 1–10 Pierwszego Listu do Koryntian i List do Rzymian, komentarze, które zaginęły, były wykładane w tym samym miejscu, w latach 1261–1263 (Leon., t. 25/2, s. 487 i przyp. 1; zob. recenzję, która niestety przeszła niezauważona: A. Oliva, „Sapienza” 47, 1994, s. 366, który już podał te informacje, przekazane mu przez o. Gauthiera). Drugi wykład, który miał miejsce w Paryżu, w roku 1271–1272, miał dotyczyć tylko 1 Kor 1–7 i Listu do Rzymian (s. 495). Natomiast komentarz do Listu do Hebrajczyków Gauthier (s. 499) umieszcza między Neapolem i Paryżem, w roku 1272–1273.

Wydania:

  • Parma, t. 13;
  • Vives, t. 20, s. 381–752 i t. 21;
  • Marietti, 2 t., wyd. R. Cai, 81953.

Przekład polski:

  • św. Tomasz z Akwinu, Wykład Listu do Rzymian (Super Epistolam S. Pauli Apostoli ad Romanos), tłum. J. Salij OP, W drodze, Poznań 1987.

Przekłady francuskie:

  • Commentaire de l’épître aux Romains suivi de Lettre a Bernard Ayglier, abbé du Mont-Cassin, tłum. i tabele J.-É. Stroobant de Saint-Éloy, przypisy J. Borella, J.-É. Stroobant de Saint-Éloy, przedmowa G. Berceville, Cerf, Paris 1999;
  • Commentaire de la premiere épître aux Corinthiens complété par la Postille... de Pierre de Tarentaise, wstęp G. Dahan, tłum. i przypisy J.-É. Stroobant de Saint-Éloy, Cerf, Paris 2002;
  • Commentaire de la deuxieme épître aux Corinthiens, wstęp G. Dahan, tłum. i przypisy J.-É. Stroobant de Saint-Éloy, Cerf, Paris 2005;
  • Commentaire de l’épître aux Galates, wstęp G. Dahan, tłum. i przypisy J.-É. Stroobant de Saint-Éloy, Cerf, Paris 2007;
  • Commentaires de saint Thomas d’Aquin sur toutes les épîtres de S. Paul, tłum. ks. Bralé, 6 t., Vives, Paris 1869–1874;
  • Commentaire de la seconde épître aux Corinthiens, wstęp, tłum. i przypisy A. Charlier, 2 t., Paris 1980.

Przekłady angielskie:

  • St. Thomas Aquinas, Commentary on Saint Paul’s Epistle to the Galatians, tłum. F. R. Larcher, Albany 1966;
  • St. Thomas Aquinas, Commentary on Saint Paul’s Epistle to the Ephesians, tłum. M. L. Lamb, Albany 1966;
  • St. Thomas Aquinas, Commentary on Saint Paul’s First Letter to the Thessalonians and the Letter to the Philipians, tłum. F. R. Larcher, M. Duffy, Albany 1969.

Przekład niemiecki:

  • Des heiligen Thomas von Aquin Kommentar zum Römerbrief, tłum. H. Fahsel, Freiburg i. B. 1927.

Przekłady włoskie:

  • Commento alla lettera ai Romani, tłum. L. De Santis, M. M. Rossi, Citta Nuova, Roma 1994;
  • Commento al Corpus Paulinum (Expositio et Lectura super epistolas Pauli Apostoli), wstęp i tłum. B. Mondin (3 tomy wydane na 7 tomów przewidywanych), ESD, Bologna 2005–2006.

Postilla super Psalmos

Badacze są teraz zgodni co do tego, by datę wykładu o Psalmach ustalić na ostatni okres nauczania Tomasza, na Neapol; być może należy brać pod uwagę podjęcie tej pracy we wrześniu – październiku 1273 roku. Niedokończony komentarz Tomasza, zanotowany przez Reginalda z Piperno, obejmuje 54 pierwsze Psalmy.

Wydania:

  • edycja leonińska w przygotowaniu;
  • Parma, t. 14, s. 148–553;
  • Vives, t. 18, s. 228–556 (Ps 1–51);
  • P.-A. Uccelli, S. Thomae Aquinatis in Isaiam prophetam, in tres psalmos David, in Boetium de Hebdomadibus et de Trinitate expositiones, Roma 1880, s. 241–254 (Ps 52–54);
  • Busa, t. 6, s. 48–130 (tekst wyd. z Parmy dla Ps 1–51 i wyd. Uccelli dla Ps 52–54).

Przekład francuski:

  • Thomas d’Aquin, Commentaire sur les Psaumes, wprowadzenie, tłum., przypisy i tabele J.-É. Stroobant de Saint-Éloy, przedmowa M. D. Jordan, Cerf, Paris 1996, z uwagami M. Morarda, Á propos du „Commentaire des Psaumes” de saint Thomas d’Aquin, „Revue thomiste” 96 (1996), s. 653–670.

Komentarze do Arystotelesa

Sententia libri De anima

Komentarz do trzech ksiąg De anima otwiera serię komentarzy do Arystotelesa, nad którymi Tomasz pracował już pod koniec pobytu w Rzymie. Dzieło można precyzyjnie datować na czas między końcem roku 1267 i latem 1268, zanim autor opuścił Rzym i wyjechał do Paryża. Komentarz ten powstał jednocześnie z kwestiami 75–89 Prima Pars, poświęconymi analizie duszy ludzkiej.

Wydania:

  • Leonina, t. 45/1;
  • Parma, t. 20, s. 1–144;
  • Vives, t. 24, s. 1–196;
  • Marietti, wyd. A. M. Pirotta, 1959 i inne daty.

Przekłady francuskie:

  • Thomas d’Aquin, Commentaire du traité De l’âme d’Aristote, wstęp, tłum. i przypisy J.-M. Vernier, Bibliotheque des Textes Philosophiques, Vrin, Paris 1999; Prooemium, tłum. J.-B. Échivard, Une introduction a la Philosophie, t. 2, s. 87–96.

Przekłady angielskie:

  • A Commentary on Aristotle’s De Anima, tłum. R. Pasnau, Yale 1999;
  • Commentary on Aristotle’s De Anima, tłum. K. Foster, S. Humphries, wprowadzenie R. McInerny, Notre Dame 1994.

Przekład włoski:

  • Tommaso d’Aquino, Commentario al „De Anima”, wstęp, tłum. i przypisy A. Caparello, 2 t., Roma 1975.

Przekład hiszpański:

  • Santo Tomás de Aquino, Comentario al „Libro del Alma” de Aristóteles, tłum. i przypisy M. C. Donadio Maggi de Gandolfi, Buenos Aires 1979.

Sententia libri De sensu et sensato

Komentarz do De sensu et sensato, późniejszy od komentarza do De anima, mógł zostać rozpoczęty w Rzymie przed wyjazdem do Paryża (wrzesień 1268) i ukończony w 1269 roku w Paryżu, przed De unitate intellectus (1270). Sententia Tomasza składa się z dwóch traktatów, połączonych jak dwie części jednej książki: De sensu exteriori, komentarz do De sensu et sensato Arystotelesa; De memoria et reminiscentia, na podstawie traktatu o tym samym tytule.

Wydania:

  • Leonina, t. 45/2;
  • Parma, t. 20, s. 145–214;
  • Vives, t. 24, s. 198–292;
  • Marietti, 3 wyd. w całości przejrzane, wyd. R. M. Spiazzi, 1949 i inne daty.
  • Nie ma przekładu francuskiego, z wyjątkiem tłumaczeń Prooemium dokonanych przez F. i B. d’Avezac de Castera, Traduction du Prooemium de saint Thomas a son commentaire du „De sensu et sensato” d’Aristote, „Cahiers de l’Institut de philosophie comparée” 24 (1981), s. 69–79, i przez J.-B. Échivarda, Une introduction a la Philosophie, t. 2, s. 289–299.

Przekład angielski:

  • Commentaries on Aristotle’s „On Sense and What is Sensed” and „On Memory and Recollection”, tłum., wstęp i przypisy K. White, E. M. Macierowski, D.C., CUAP, Washington 2005.

Przekład włoski:

  • La conoscenza sensibile: Commenti ai libri di Aristotele De sensu et sensato, De memoria e reminiscentia, tłum. A. Caparello, Bologna 1997.

Przekład hiszpański:

  • Commentarios a los libros de Aristóteles: Sobre el sentido y lo sensible, Sobre la memoria y la reminiscencia, tłum. J. Cruz Cruz, Pamplona 2001.

Sententia super Physicam

Wbrew temu, co mówi Weisheipl (wprowadzony w błąd przez wahania edytorów leonińskich co do numeru księgi Lambda z Metafizyki), redakcja komentarza do ośmiu ksiąg Fizyki pochodzi według wszelkiego prawdopodobieństwa z początku drugiego okresu nauczania w Paryżu (1268–1269). W ślad za Arystotelesem, Tomasz otwiera swój komentarz analizą zasad stawania się, a kończy dowodem na istnienie pierwszego poruszyciela. – Gauthier (Léon., t. 25/2, s. 492) mówi teraz o Expositio libri Physicorum (raczej niż o Sentencia) i nieco rozciąga zaproponowany niegdyś czas powstania: Paryż, 1268–1270.

Wydania:

  • Leonina, t. 2 (1884; łaciński tekst Arystotelesa nie jest tym samym tekstem, który znał Tomasz);
  • Parma, t. 18, s. 226–538;
  • Vives, t. 22, s. 292–709;
  • Marietti, wyd. M. Maggiolo, 1965 i inne daty.
  • Nie ma francuskiego przekładu, z wyjątkiem tłumaczenia Prooemium autorstwa J.-B. Échivarda, Une introduction á la Philosophie, t. 2, s. 87–96.

Przekład angielski:

  • Thomas de Aquino, Commentary on Aristotle’s Physics, tłum. R. J. Blackwell i in., New Haven 1963.

Przekład włoski:

  • Commento alla Fisica di Aristotele, testo integrale di Aristotele, wstęp, tłum. B. Mondin, 3 t., ESD, Bologna 2004–2005.

Sententia super Meteora

Komentarz ten został umieszczony w okresie drugiego nauczania w Paryżu, przed 1270 rokiem, ale o. Gauthier (Léon., t. 25/2, 1996, s. 499, przyp. 1) skłania się raczej ku Neapolowi, w roku 1273. Dzieło pozostało niedokończone, doprowadzone do księgi II; edycja Leoniny (1886) uwolniła tekst od nieautentycznych dodatków wcześniejszych wydań, ale nie podaje tekstu integralnego: komentarz Tomasza zatrzymuje się tam na rozdziale II, 5 (Bekker 363 a 20). Dzisiaj wydaje się pewne, że Tomasz objaśnił Meteorologikę aż do przedostatniego rozdziału księgi II (Bekker 369 a 9), a komentarz do rozdziału 6 zaginął; zob. A. Dondaine, L. J. Bataillon, Le commentaire de saint Thomas sur les Météores, „Archivum fratrum praedicatorum” 36 (1966), s. 81–152.

Wydania:

  • Leonina, t. 3, przedmowa s. XXIX–XL, tekst s. 325–421;
  • Parma, t. 19, s. 300–441 (z częściami nieautentycznymi);
  • Vives, t. 23, s. 387–571 (tamże);
  • Marietti, wyd. R. M. Spiazzi, 1952.
  • W aneksie do wydania Leoniny (s. LXIII–CXLV) i Mariettiego (s. 584–685) znajdujemy nieautentyczną continuatio, którą został uzupełniony niedokończony komentarz Tomasza. Trzy brakujące wykłady opublikował K. White, który przygotowuje ich nową edycję dla Leoniny: Three Previously Unpublished Chapters from St. Thomas Aquinas’ Commentary on Aristotle’s „Meteora: Sentencia Super Meteora 2,13–15”, „Mediaeval Studies” 54 (1992), s. 49–93.
  • Nie ma francuskiego przekładu poza tłumaczeniem Prooemium przez J.-B. Échivarda, Une introduction a la Philosophie, t. 2, s. 183–188.

Expositio libri Peryermenias

Redakcję komentarza do Peryermenias Arystotelesa, dedykowanego Wilhelmowi Berthout, rektorowi Louvain, należy usytuować między potępieniem z 10 grudnia 1270 roku a połową października 1271 roku. Niedokończony komentarz zatrzymuje się na rozdz. II, 2 (Bekker 19 b 26); rękopis razem z wykładem Analityk wtórych przesłano z Neapolu mistrzom z wydziału artium w Paryżu, którzy pragnęli mieć te dwie księgi po śmierci Tomasza. Pod względem treści i metody to dzieło z zakresu logiki i hermeneutyki dość wiernie trzyma się litery wykładanego tekstu Arystotelesa.

Wydania:

  • Leonina, t. 1*/1 (wyd. drugie poprawione, 1989; pierwsze wyd. pochodzi z 1882 roku);
  • Parma, t. 18, s. 1–83;
  • Vives, t. 22, s. 1–102;
  • Marietti, wyd. R. M. Spiazzi, 21964.

Przekłady francuskie:

  • Commentaire du Peryermenias (Traité de l’interprétation) d’Aristote, tłum., wstęp i przypisy B. i M. Couillaud, Belles Lettres, Paris 2004; tłum. Prooemium: P. Oswald, B. d’Avezac de Castera, Traduction du Prooemium du Commentaire de S. Thomas d’Aquin in Peri Hermeneias, „Cahiers de l’Institut de philosophie comparée” 10 (1974), s. 111–113, oraz J.-B. Échivard, Une introduction á la Philosophie, t. 2, s. 25–29.

Przekład angielski:

  • Aristotle on Interpretation: Commentary by St. Thomas and Cajetan (Peri Hermeneias), tłum. J. A. Oesterle, Milwaukee 1962.

Przekład włoski:

  • Logica dell’enunciazione: Commento al libro di Aristotele „Peri hermeneias”, red. G. Bertuzzi, S. Parenti, Bologna 1997.

Przekład hiszpański:

  • Comentario al libro de Aristóteles Sobre la interpretación, tłum. M. Skarica, Pamplona 1999.

Expositio libri Posteriorum

Komentarz do Analityk wtórych Arystotelesa został rozpoczęty zaraz po komentarzu do Peryermenias, po którym prawdopodobnie był pisany (październik 1271); tak więc pierwsza część powstała w Paryżu (I, 1–26) i została oparta na przekładzie Jakuba z Wenecji; dzieło było kontynuowane w Neapolu, gdzie Tomasz komentuje już przekład Wilhelma z Moerbeke (I, 27–II, 20), do końca 1272 roku; po jego śmierci zostało przesłane mistrzom wydziału artium w Paryżu razem z komentarzem do Peryermenias.

Wydania:

  • Leonina, t. 1*/2 (wydanie drugie poprawione, 1989; pierwsze wyd. pochodzi z 1882 roku);
  • Parma, t. 18, s. 84–225;
  • Vives, t. 22, s. 103–291;
  • Marietti, wyd. R. M. Spiazzi, 21964.
  • Nie ma przekładu francuskiego z wyjątkiem tłumaczenia Prooemium: Thomas d’Aquin, Prooemium du commentaire des Seconds Analytiques d’Aristote, tłum. P. Oswald, B. d’Avezac de Castera, „Cahiers de l’Institut de philosophie comparée” 11 (1975), s. 99–105; J.-B. Échivard, Une introduction á la Philosophie, t. 2, s. 43–46.

Przekłady angielskie:

  • Saint Thomas Aquinas, Exposition of the Posterior Analytics of Aristotle, tłum. P. Conway, Québec 1956; Thomas Aquinas, Commentary on the Posterior Analytics of Aristotle, tłum. F. R. Larcher, Albany 1970.

Sententia libri Ethicorum

Komentarz do Etyki nikomachejskiej Arystotelesa powstał w Paryżu w roku 1271–1272. Jest to sententia, czyli pobieżny i raczej doktrynalny wykład tekstu Arystotelesa, współczesny redakcji Secunda Secundae, której jest przygotowaniem.

Wydania:

  • Leonina, t. 47 (2 t.);
  • Parma, t. 21, s. 1–363;
  • Vives, t. 25, s. 231–614 i t. 26, s. 1–89;
  • Marietti, wyd. R. M. Spiazzi, 31964.
  • Nie ma przekładu francuskiego poza Prooemium autorstwa J.-B. Échivarda, Une introduction a la Philosophie, t. 3, s. 17–37.

Przekład angielski:

  • St. Thomas Aquinas, Commentary on the Nicomachean Ethics, tłum. C. I. Litzinger, 2 t., Chicago 1964.

Przekład włoski:

  • Commento all’Etica Nicomachea di Aristotele, red. L. Perotto, 2 t., Bologna 1998.

Przekład hiszpański:

  • Comentario a la Ética a Nicómaco de Aristóteles, tłum. A. Mallea, studium wstępne i przypisy C. Lértora Mendoza, Pamplona 2000.

Tabula libri Ethicorum

Ułożona mniej więcej w 1270 roku, w czasie, kiedy Tomasz szykuje się do pisania komentarza do Etyki nikomachejskiej oraz Secunda Pars Summy teologii, owa Tabula stanowi indeks głównych tematów Etyki nikomachejskiej Arystotelesa i komentarza, który niegdyś do niej sporządził Albert Wielki. Pierwotnie składała się z fiszek pisanych przez sekretarzy; Tomasz nie przejrzał jej ostatecznej wersji; dzieło pozostało nieukończone.

Wydania:

Tabula popadła w zapomnienie w końcu XV w. i została wydana po raz pierwszy dopiero w ramach edycji Leoniny, w 1971 roku, t. 48 B.

Nie ma żadnego przekładu na języki nowożytne.

Sententia libri Politicorum

Najprawdopodobniej komentarz do Polityki Arystotelesa należy umieścić, podobnie jak poprzednie komentarze, w drugim okresie nauczania w Paryżu (1269–1272). Dzieło pozostało nieukończone, jego autentyczna część zatrzymuje się na księdze III, 6 (Bekker 1280 a 7). Wydania drukowane, inne niż edycja leonińska, podają tekst w ośmiu księgach (został on uzupełniony przez Piotra z Owernii), ale tekst trzech pierwszych ksiąg nie jest wiarygodny – odtwarza humanistyczną edycję Ludwika z Walencji, która znacząco zmienia tekst Tomasza.

Wydania:

  • Leonina, t. 48 A;
  • Parma, t. 21, s. 364–716;
  • Vives, t. 26, s. 89–513;
  • Marietti, wyd. R. M. Spiazzi, 1951 i inne daty.
  • Nie ma kompletnego przekładu francuskiego: Saint Thomas d’Aquin, Préface a la Politique, przedmowa, tłum. i objaśnienia H. Kéraly, Docteur Commun, Paris 1974. Tłum. Prooemium J.-B. Échivard, Une introduction a la Philosophie, t. 3, s. 154–177.

Przekład włoski:

  • Commento alla Politica di Aristotele, red. L. Perotto, Bologna 1996.

Przekład hiszpański:

  • Comentario a „La política” de Aristóteles, tłum. H. Velásquez, wstęp M. Beuchot, Cuadernos de Anuario Filosófico, Serie universitaria 33, Pamplona 1996.

Sententia super Metaphysicam

Data i miejsce komentarza do Metafizyki Arystotelesa przysparzają wielu problemów. Nazwanie księgi Lambda księgą XII – tę nazwę Tomasz przyjął mniej więcej w połowie 1271 roku – skłania do datowania komentarza do ksiąg VII–XII po tej dacie; początek komentarza mógłby pochodzić z roku uniwersyteckiego 1270–1271; wreszcie komentarz do ksiąg II i III mógłby być wynikiem autokorekty lub jakiejś późniejszej redakcji. Praca nad tym dziełem, rozpoczęta w Paryżu, mogła zostać ukończona w Neapolu; przy obecnym stanie badań jedyną rzeczą pewną jest to, że komentarz ten jest wcześniejszy od De caelo et mundo, napisanego prawdopodobnie w Neapolu w roku 1272–1273.

Wydania:

  • Parma, t. 20, s. 245–654;
  • Vives, t. 24, s. 333–649 i t. 25, s. 1–229;
  • Marietti, wyd. R. M. Spiazzi, 1950.

Przekłady angielskie:

  • St. Thomas Aquinas, Commentary on the Metaphysics of Aristotle, tłum. J. P. Rowan, 2 t., Chicago 1964;
  • St. Thomas Aquinas, Commentary on Aristotle’s Metaphysics, tłum. J. P. Rowan, przedmowa R. McInerny, Notre Dame 1995.

Przekład włoski:

  • Commento alla Metafisica di Aristotele, testo integrale di Aristotele, wstęp, tłum. L. Perotto, 3 t., ESD, Bologna 2004–2005.

Przekłady hiszpańskie:

  • Comentario de Santo Tomás al libro Gamma de la Metáfisica, tłum. J. de C. Sola, Burgos 1958;
  • istnieje hiszpański przekład komentarza do paru ksiąg Metafizyki w serii Cuadernos de Anuario Filosófico, Serie universitaria Uniwersytetu w Navarra, Pamplona 1998: księgi IV, V, VI, VII, VIII, i X (przekład komentarza do każdej księgi wydany w osobnej broszurze).

Sententia super librum De caelo et mundo

Późniejszy od komentarza do Metafizyki komentarz do De caelo et mundo Arystotelesa prawdopodobnie został napisany w Neapolu w 1272–1273 roku. To dzieło kosmologiczne pozostało nieukończone, przerwane wkrótce po rozpoczęciu księgi III (Bekker 302 b 29).

Wydania:

  • Leonina, t. 3, przedmowa s. V–XVIII, tekst s. 1–257;
  • Parma, t. 19, s. 1–207;
  • Vives, t. 23, s. 1–266;
  • Marietti, wyd. R. M. Spiazzi, 1952.
  • Nie ma przekładu francuskiego poza tłumaczeniem Prooemium przez J.-B. Échivarda, Une introduction a la Philosophie, t. 2, s. 147–153.

Sententia super libros De generatione et corruptione

Późniejszy od komentarzy do De caelo et mundo i do Fizyki, komentarz do De generatione et corruptione Arystotelesa należy usytuować w Neapolu w 1272 lub 1273 roku, w ostatnich miesiącach aktywności Tomasza (przed grudniem 1273 roku). Komentarz Tomasza, nieukończony, zatrzymuje się na piątym rozdziale księgi I (Bekker 322 a 33).

Wydania:

  • Leonina, t. 3, przedmowa s. XIX–XXIX, tekst s. 261–322;
  • Parma, t. 19, s. 208–299 (z częściami nieautentycznymi);
  • Vives, t. 23, s. 267–386 (z częściami nieautentycznymi);
  • Marietti, wyd. R. M. Spiazzi, 1952.

W aneksie do wydania Leoniny (s. I–LXI) i Mariettiego (s. 539–583) znajdujemy apokryf inspirowany myślą św. Alberta. Dzięki temu apokryfowi uzupełniono nieukończony komentarz Tomasza.

Nie ma przekładu francuskiego poza tłumaczeniem Prooemium przez J.-B. Échivarda, Une introduction a la Philosophie, t. 2, s. 173–176.

Przekład włoski: w przygotowaniu, pod redakcją L. Perotto (Bolonia).

Przekład hiszpański:

  • Comentario a „La generación y corrupción” de Aristoteles, tłum. H. Velásquez, wstęp M. Beuchot, Cuadernos de Anuario Filosófico, Serie universitaria 32, Pamplona 1996.

Inne komentarze

Super Boetium De Trinitate

Dzieło to, do którego posiadamy jeden z rzadkich autografów Tomasza, zostało napisane podczas pierwszego okresu jego nauczania w Paryżu, w latach 1257–1258 lub na początku 1259 roku, po dotarciu przez Tomasza do połowy De veritate, a przed rozpoczęciem pracy nad Contra gentiles. Tomasz jest jedynym XIII-wiecznym autorem, który skomentował ten tekst. Dzieło jest niedokończone, a expositio tekstu De Trinitate Boecjusza (doprowadzona aż do pierwszych wierszy rozdziału 2) jest zwięzła. Obszerne kwestie omawiają ludzkie poznanie Boga; przy tej okazji Tomasz najdalej posunął swoją refleksję nad epistemologią poszczególnych nauk.

Wydania:

  • Leonina, t. 50, przedmowa s. 1–67, tekst s. 75–171;
  • Sancti Thomae de AquinoExpositio super Librum Boethii de Trinitate, wyd. B. Decker, Leiden 1959, reprint 1965 (nowe wydanie, z corrigenda et addenda s. 244–245);
  • Parma, t. 17, s. 349–396;
  • Vives, t. 28, s. 482–550;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 3, s. 19–141;
  • Marietti, Opuscula theologica, t. 2, s. 313–389.

Przekłady polskie:

  • św. Tomasz z Akwinu, O poznaniu Boga (Sancti Thomae AquinoSuper Boetiam De Trinitae), wyd. łac.-pol., wstęp i tłum. P. Lichacz OP [q. 1–2], M. Przanowski OP [q. 3–4], M. Olszewski [q. 5–6], Wydawnictwo „M”, Kraków 2005;
  • św. Tomasz z Akwinu, Komentarz do księgi Boecjusza O Trójcy, kwestie V i VI, tłum. A. Białek, w: A. Maryniarczyk, Metoda metafizyki realistycznej wraz z tekstem komentarza św. Tomasza z Akwinu do 5. i 6. kwestii Boecjusza „De Trinitae” w przekł. A. Białka, Wydawnictwo KUL, Lublin 2005.

Przekład francuski:

  • Opuscules de saint Thomas d’Aquin, tłum. ks. Védrine, Vives, t. 7, Paris 1858, s. 326–511;
  • przekład prologu: J.-P. Torrell, w: „Documenti e Studi” 10 (1999), s. 349–353.

Przekłady angielskie:

  • St. Thomas Aquinas, The Trinity and the Unicity of the Intellect, tłum. R. E. Brennan, St. Louis 1946;
  • St. Thomas Aquinas, Faith, Reason and Theology. Questions I–IV of his Commentary on the De Trinitate of Boethius, wstęp, tłum. i przypisy A. Maurer, Toronto 1987;
  • St. Thomas Aquinas, The Division and Methods of the Sciences. Questions V and VI of his Commentary of the De Trinitate of Boethius, wstęp, tłum. i przypisy A. Maurer, Toronto 41986.

Przekłady niemieckie:

  • Thomas von Aquin, Über die Trinität, Eine Auslegung der gleichnamigen Schrift des Boethius, tłum. i przypisy H. Lentz, wstęp W.-U. Klünker, Stuttgart 1988;
  • Thomas von Aquin, Kommentar zum Trinitätstraktat des Boethius I, tłum. i wprowadzenie P. Hoffmann, współpraca H. Schrödter, Herder, Freiburg – Basel – Wien 2006.

Przekłady włoskie:

  • Tommaso d’Aquino, Forza e debolezza del pensiero. Commento al „De Trinitate” di Boezio, wstęp, tłum., przypisy i aparat krytyczny G. Mazzotta, Rubettino, Messina 1996;
  • Tommaso d’Aquino, Commenti ai libri di Boezio: De Trinitate, De ebdomadibus, red. C. Pandolfi, ESD, Bologna 1997.

Przekład hiszpański:

  • Santo Tomas de Aquino, Expositio del „De Trinitate” de Boecio, wstęp, tłum. i przypisy A. Garcia Marqués, J. A. Fernandez, Pamplona 1986.

Expositio libri Boetii De ebdomadibus

Data powstania tego dzieła z pewnością jest późniejsza od daty powstania poprzedniego komentarza do Boecjusza, lecz aktualny stan badań nie pozwala dokładniej sprecyzować ani daty, ani okoliczności. Gauthier (Léon., t. 25/2, s. 498) proponuje z pewnym wahaniem: Paryż, 1271–1272 rok. Omawiane zagadnienia mają charakter metafizyczny, dotyczą głównie doktryny partycypacji.

Wydania:

  • Leonina, t. 50, przedmowa s. 235–264, tekst s. 267–282;
  • Parma, t. 17, s. 339–348;
  • Vives, t. 28, s. 468–481;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 1, s. 165–192;
  • Marietti, Opuscula theologica, t. 2, s. 391–408.

Przekład francuski:

  • Opuscules de saint Thomas d’Aquin, tłum. ks. Védrine, Vives, t. 7, Paris 1858, s. 293–325.

Przekład angielski:

  • An Exposition of the „On the Hebdomads” of Boethius, tłum. J. L. Schultz, E. A. Synan, D.C., Washington 2001.

Przekład włoski:

  • zob. poprzednie hasło o Super Boetium De Trinitate.

Super librum Dionysii De divinis nominibus

Dokładna data redakcji expositio do De divinis nominibus Pseudo-Dionizego wciąż jest niepewna: mógł to być albo pobyt w Orvieto (1261–1265), albo następny okres, pobyt w Rzymie (1265–1268). Nie jest też pewne, czy tekst ten był przedmiotem ustnego nauczania. Dzieło ukazuje znaczenie nurtu o inspiracji neoplatońskiej dla myśli Tomasza, który włącza wiele jego elementów do swojej własnej syntezy.

Jak już zasygnalizował Oliva w recenzji naszej książki („Sapienza” 1994, s. 363–367 [s. 364]), opierając się na ustnym przekazie o. Gauthiera, prace tego ostatniego nad kwodlibetem IV, q. 12, a. 2 [24], w. 146–147) pozwalają określić z większą pewnością miejsce, w którym powstał komentarz do De divinis nominibus. Rozdział 13, wykład 2 komentarza zawiera dwa odsyłacze do Kategorii Arystotelesa w przekładzie Wilhelma z Moerbeke, zaś przekład ten został ukończony dopiero w marcu 1266 roku. Tomasz mógł więc ich dokonać dopiero po tej dacie, czyli w czasie, kiedy przebywał w Rzymie. W tym kierunku skłaniał się już Weisheipl i propozycję tę przyjął Mulchahey (dz. cyt., s. 290–293 i s. 296–297), ale znalezisko Gauthiera dostarcza decydującego argumentu, którego do tej pory brakowało.

Wydania:

  • Parma, t. 15, s. 259–405;
  • Vives, t. 29, s. 374–580;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 2, s. 220–654;
  • Marietti, wyd. C. Pera (z greckim i łacińskim tekstem Pseudo-Dionizego), 1950.

Przekład włoski:

  • Commento ai Nomi divini di Dionigi, tekst integralny Dionizego, wstęp, tłum. B. Mondin, 2 t., ESD, Bologna 2004.

Super Librum de causis

Expositio do Liber de causis można dostatecznie pewnie datować na pierwszą połowę 1272 roku (Gauthier proponuje: Paryż – Neapol, 1272–1273). Tomasz jako pierwszy zidentyfikował autora tego dzieła, wcześniej powszechnie przypisywanego Arystotelesowi. Autorem tym był filozof arabski, który dokonał wielu zapożyczeń z Elementatio theologica Proklosa. Komentarz Tomasza, porównujący Liber de causis z Elementatio Proklosa i z Pseudo-Dionizym, w wielu kwestiach pogłębia dialog z filozofią neoplatońską.

Wydania:

  • Thomas d’Aquin, Super Librum de causis expositio, wyd. H. D. Saffrey, Textes philosophiques du moyen âge 21, Paris 2002 (wyd. 2 poprawione); pierwsze wydanie: Sancti Thomae de Aquino super Librum de causis expositio, wyd. H. D. Saffrey, Textus philosophici Friburgenses 4/5, Fribourg (Suisse) 1954;
  • Parma, t. 21, s. 717–760;
  • Vives, t. 26, s. 514–570;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 1, s. 193–311;
  • Marietti, wyd. C. Pera, 1955.

Przekład francuski:

  • Commentaire du Livre des Causes, wstęp, tłum. i przypisy B. i J. Decossas, Vrin, Paris 2005.

Przekład angielski:

  • Commentary of the Book of Causes of St. Thomas Aquinas, tłum. V. A. Guagliardo, C. R. Hess, R. C. Taylor, D.C., C.U.A. Press, Washington 1996.

Przekład włoski:

  • Tommaso d’Aquino, Commento al „Libro delle cause”, wstęp i komentarz C. D’Ancona Costa, I classici del pensiero, Milano 1986.

Przekład hiszpański:

  • Exposición sobre el Libro de las causas, tłum. J. Cruz Cruz, Pamplona 2000.

Pisma polemiczne

Contra impugnantes Dei cultum et religionem

To pierwsze dziełko poświęcone obronie mendykanckiego życia zakonnego powstało w pierwszym roku nauczania Tomasza jako mistrza w Paryżu; rozpoczęte prawdopodobnie już wiosną 1256 roku, zostało ukończone, zanim jeszcze dowiedziano się w Paryżu o potępieniu Wilhelma z Saint-Amour (5 października 1256 roku). Tomasz najpierw zdefiniował życie zakonne i uzasadnił powołanie nowych zakonów do istnienia, zwłaszcza ze względu na posługę nauczania, kaznodziejstwa i spowiadania, a także na mendykanckie ubóstwo, a następnie szczegółowo prześledził i obalił Tractatus de periculis nouissimorum temporum Wilhelma z Saint-Amour.

Wydania:

  • Leonina, t. 41 A;
  • Parma, t. 15, s. 1–75;
  • Vives, t. 29, s. 1–116;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 4, s. 1–195;
  • Marietti, Opuscula theologica, t. 2, s. 5–110.

Przekład francuski:

  • Opuscules de saint Thomas d’Aquin, Vrin-Reprise 5, Paris 1984 (powtórzenie, z tą samą paginacją, tłumaczenia ks. Fourneta, Vives, Paris 1857, t. 2, s. 519–639; t. 3, s. 1–205).

Przekład włoski:

  • La perfezione cristiana nella vita consacrata, wstęp i tłum. T. S. Centi, ESD, Bologna 1995, s. 27–253.

De perfectione spiritualis vitae

W tym drugim dziełku polemicznym dotyczącym żebraczego życia zakonnego Tomasz odpowiada na ataki Gerarda z Abbeville skierowane przeciwko nowej formie życia zakonnego. Rozpoczęte dość wcześnie w 1269 roku (Contra adversarium perfectionis christianae Gerarda ukazało się latem 1269 roku), dzieło zostało ukończone na początku 1270 roku – jego ostatnie rozdziały były oddźwiękiem kwodlibetu XIV Gerarda z Abbeville z Bożego Narodzenia 1269 roku. Wartość De perfectione przerasta jednak dzieje tej polemiki: Tomasz chce przedstawić w nim obiektywnie doktrynę na temat życia zakonnego i doskonałości chrześcijańskiej; w ten sposób dziełko jest przygotowaniem traktatu, który zostanie umieszczony w zakończeniu IIa IIae.

Wydania:

  • Leonina, t. 41 B;
  • Parma, t. 15, s. 76–102;
  • Vives, t. 29, s. 117–156;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 4, s. 196–264;
  • Marietti, Opuscula theologica, t. 2, s. 115–153.

Przekład polski:

  • św. Tomasz z Akwinu, O doskonałości życia duchowego, w: tenże, Dzieła wybrane, tłum. i opr. J. Salij OP, W drodze, Poznań 1984, s. 219–261. Ten sam przekład ukazał się później w: św. Tomasz z Akwinu, Dzieła wybrane, tłum. J. Salij OP, K. Suszyło OP, M. Starowieyski, W. Giertych OP, opr. J. Salij OP, Antyk, Kęty 1999, s. 364–436.

Przekłady francuskie:

  • Opuscules de saint Thomas d’Aquin, Vrin-Reprise, t. 4, Paris 1984, s. 404–518 (przedruk, z tą samą paginacją, tłumaczenia ks. Fourneta, Vives, t. 2, Paris 1857);
  • Thomas d’Aquin, Vers la perfection de la vie spirituelle, tłum. H. Maréchal, Paris 1932 (częściowe tłum. tegoż autora w „La Vie Spirituelle” 18 (1928), s. 498–506; 619–624; 19 (1928), s. 85–97; 223–228; 342–352).

Przekład włoski:

  • La perfezione cristiana nella vita consacrata, wstęp i tłum. T. S. Centi, ESD, Bologna 1995, s. 255–353.

Contra doctrinam retrahentium a religione

Zgodnie ze swoim podsumowaniem, dzieło to – potocznie zwane Contra retrahentes – jest skierowane „przeciwko błędnej i szkodliwej doktrynie tych, którzy odwodzą ludzi od wstępowania do zakonu”. Contra retrahentes jest późniejsze od De perfectione (1269–1270), a współczesne kwodlibetowi IV (Wielki Post 1272 roku). Art. 23 podejmuje zagadnienie wstępowania młodych ludzi do zakonu, zaś art. 24 zagadnienie związku między przykazaniami a radami ewangelicznymi. Redakcję dzieła można usytuować między Wielkim Postem a Bożym Narodzeniem 1271 roku; według Gauthiera, Contra retrahentes miałoby być wcześniejsze od kwodlibetu, co pozwala usytuować to dzieło, jeśli zgodzić się na paromiesięczny margines tolerancji, w tym samym okresie. Gauthier sądzi, że może jeszcze bardziej zawęzić przedział czasowy redakcji: grudzień 1270 – luty 1271 roku. Wśród mocnych punktów tej odpowiedzi, przygotowującej wykład z IIa IIae, należy wymienić bezwzględny prymat miłości oraz znaczenie przypisywane dobrowolnemu ubóstwu mendykantów, jako sposobowi osiągnięcia chrześcijańskiej doskonałości w naśladowaniu Chrystusa.

Wydania:

  • Leonina, t. 41 C;
  • Parma, t. 15, s. 103–125;
  • Vives, t. 29, s. 175–190;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 4, s. 265–322;
  • Marietti, Opuscula theologica, t. 2, s. 159–190.

Przekłady francuskie:

  • Opuscules de saint Thomas d’Aquin, Vrin-Reprise, t. 4, Paris 1984, s. 311–404 (powtórzenie, z tą samą paginacją, tłumaczenia ks. Fourneta, Vives t. 2, Paris 1857);
  • Saint Thomas d’Aquin, L’entrée en religion, tłum. H. Maréchal, Paris 1935.

Przekład włoski:

  • La perfezione cristiana nella vita consacrata, wstęp i tłum. T. S. Centi, ESD, Bologna 1995, s. 355–435.

De unitate intellectus contra Averroistas

Dziełko to jest głosem w paryskim sporze wokół „awerroizmu” mistrzów wydziału artium. Panuje zgoda co do datowania go na rok 1270, na krótko przed biskupim potępieniem z 10 grudnia. Tomasz obala tam doktrynę, która czyni z intelektu substancję oddzieloną od ciała i jedną dla wszystkich ludzi, doktrynę sprzeczną z nauczaniem Arystotelesa i z wiarą chrześcijańską.

Wydania:

  • Leonina, t. 43, przedmowa s. 247–287, tekst s. 291–314;
  • Parma, t. 16, s. 208–224;
  • Vives, t. 27, s. 311–335;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 1, s. 33–69;
  • Marietti, Opuscula philosophica, s. 63–90, który przedrukowuje bez aparatu krytycznego tekst wydania ustalonego przez L. W. Keelera, S. Thomae Aquinatis Tractatus de unitate intellectus contra averroistas, Textus et documenta, Series philosophica 12, Roma 1936;
  • F. Van Steenberghen, Corrections au text du „De unitate intellectus” de Thomas d’Aquin, „Bulletin de philosophie médiévale Société internationale pour l’étude de la philosophie médiévale” 19 (1977), s. 65–67.

Przekład polski:

  • św. Tomasz z Akwinu, O jedności intelektu przeciw awerroistom, w: Siger z Brabancji, Kwestie do III księgi O duszy; św. Tomasz z Akwinu, O jedności intelektu przeciw awerroistom; Idzi Rzymianin, O mnogości intelektu możnościowego, Ad fontes 9, tłum. M. Olszewski, Wydawnictwo Marek Derewiecki, Kęty 2008, s. 186–297;
  • św. Tomasz z Akwinu, Traktat o jedności intelektu przeciw awerroistom, tłum. A. Bernhardt, w: Metafizyczne ujęcia jedności. Platon, Tomasz z Akwinu, Giovanni Picco della Mirandola, Arystoteles, Opera Philosophorum Medii Aevi. Textus et Studia 6,1, ATK, Warszawa 1985, s. 169– 219.

Przekład francuski:

  • L’unité de l’intellect contre les Averroistes, tłum. A. de Libera, Flammarion, Paris 1994; Opuscules de saint Thomas d’Aquin, Vrin-Reprise, t. 3, Paris 1984, s. 248–310 (przedruk, z tą samą paginacją, tłumaczenia ks. Bandela, Vives, t. 2, Paris 1857).

Przekład angielski:

  • Aquinas against the Averroists. On there being only one intellect, tłum. R. McInerny, West Lafayette (Indiana) 1993.

Przekłady włoskie:

  • Trattato sull’unita dell’intelletto contro gli averroisti, tłum. B. Nardi, Spoleto 1998;
  • Unita dell’intelletto, red. A. Ghisalberti, Milano 2000.

De aeternitate mundi

Redakcja tego dziełka należy do drugiego okresu nauczania Tomasza w Paryżu, najprawdopodobniej przypada na rok 1271. Wbrew wielu teologom, zaniepokojonym znaczącą obecnością Arystotelesa w nauczaniu na ten temat, Tomasz pokazuje, że jedynie wiara może pozwolić utrzymać twierdzenie, iż świat miał początek, i że udowodnienie przeciwnego twierdzenia jest niemożliwe.

Wydania:

  • Leonina, t. 43, przedmowa s. 53–81, tekst s. 85–89;
  • Parma, t. 16, s. 318–320;
  • Vives, t. 27, s. 450–453;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 1, s. 22–27;
  • Marietti, Opuscula philosophica, s. 105–108.

Przekłady polskie:

  • św. Tomasz z Akwinu, O wieczności świata, w: tenże, Dzieła wybrane, tłum. i opr. J. Salij OP, W drodze, Poznań 1984, s. 277–281. Ten sam przekład ukazał się później w: św. Tomasz z Akwinu, Dzieła wybrane, tłum. J. Salij OP, K. Suszyło OP, M. Starowieyski, W. Giertych OP, opr. J. Salij OP, Antyk, Kęty 1999, s. 473–480;
  • św. Tomasz z Akwinu, O wieczności świata. Teksty i studia, tłum. i opr. A. Pokulniewicz, Scholar, Warszawa 2003.

Przekłady francuskie:

  • Thomas d’Aquin et la controverse sur L’éternité du monde. Traités sur l’éternité du monde de Bonaventure, Thomas d’Aquin, Peckam, Boece de Dacie, Henri de Gand et Guillaume d’Ockam, tłum., wprowadzenie i przypisy C. Michon, współpraca: O. Boulnois, N. Dupré La Tour, GF Flammarion 1199, Paris 2004;
  • Opuscules de saint Thomas d’Aquin, Vrin-Reprise, t. 6, Paris 1984, s. 551–560 (przedruk, z tą samą paginacją, tłumaczenia ks. Bandela, Vives, t. 3, Paris 1857).

Przekład niemiecki:

  • Bonaventura, Thomas von Aquin, Boethius von Dacien, Über die Ewigkeit der Welt, tłum. i przypisy P. Nickl, wprowadzenie R. Schönberger, V. Klostermann, Frankfurt am Main 2000 (na temat Tomasza z Akwinu: s. 82–103).

Przekład włoski w:

  • Tommaso d’Aquino, L’uomo e l’universo. Opuscoli filosofici, wyd. A. Tognolo, Rusconi, Milano 1982, s. 183–192.

Traktaty

De ente et essentia

Traktat napisany, jak twierdzi Ptolemeusz, „dla braci i towarzyszy, kiedy [Tomasz] jeszcze nie był mistrzem”; panuje powszechna zgoda, by datować to dziełko na lata 1252–1256 w Paryżu. Ten krótki traktat poświęcony pojęciu essentia i wyjaśnieniu jego odniesień do rzeczywistego bytu i związków z pojęciami logicznymi, cieszył się ogromnym powodzeniem i doczekał się wielu wydań. Gauthier (Léon., t. 25/2, s. 479) proponuje datę 1252–1253.

Wydania:

  • Leonina, t. 43, przedmowa s. 319–365, tekst s. 369–381;
  • Parma, t. 16, s. 330–337;
  • Vives, t. 27, s. 468–479;
  • S. Thomae Aquinatis sermo sive tractatus de ente et essentia, wyd. L. Baur, Munster 1926, 21933;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 1, s. 145–164;
  • S. Thomae Aquinatis opusculum De ente et essentia, introductione et notis auctum, wyd. C. Boyer, Roma 1933, reedycje 1946, 1950 i 1970;
  • Marietti, Opuscula philosophica, s. 5–18;
  • Marietti, wyd. I. Sestili, 31957;
  • M.-D. Roland-Gosselin, Le „De ente et Essentia” de S. Thomas d’Aquin. Texte établi d’apres les manuscrits. Introduction, notes et études historiques, Bibliotheque thomiste 8, Paris 1948.

Przekłady polskie:

  • św. Tomasz z Akwinu, Byt i istota, tłum. W. Seńko, „Znak” 1 (1965), s. 52–72; także w: Opera Philosophorum Medii Aevi, t. 2, Warszawa 1978, s. 29–48;
  • św. Tomasz z Akwinu, De ente et essentia, O bycie i istocie, tłum., komentarz, studia M. A. Krąpiec OP, KUL, Lublin 1981; przedruk w: M. A. Krąpiec OP, Dzieła, t. XI, Redakcja Wydawncitw KUL, Lublin 1994;
  • Byt i istota, tłum. J. M. Bocheński (maszynopis wydany przez studentów filozofii chrześcijańskiej), „Filozofia”, 1995, s. 55–76.

Przekłady francuskie:

  • S. Thomas d’Aquin, L’etre et l’essence, tekst, tłum. i przypisy C. Capelle, Bibliotheque des Textes Philosophiques, Paris 91991;
  • L’Etre et l’Essence. Le vocabulaire médiéval de l’ontologie: deux traités „De ente et essentia” de Thomas d’Aquin et Dietrich de Freiberg, wprowadzenie i tłum. A. de Libera, C. Michon, Seuil, Paris 1996 (na temat traktatu Tomasza z Akwinu: s. 37–131).

Przekład niemiecki:

  • Über Seiendes und Wesenheit, tłum. H. Seidl, Hamburg 1988.

Przekłady włoskie:

  • L’ente e l’essenza, red. P. Porro, Milano 1995;
  • L’ente e l’essenza. L’unita dell’intelletto, tłum. A. Lobato, Roma 1998.

De principiis naturae

To dziełko z lat młodości zostało napisane dla niejakiego brata Sylwestra, nieznanego nam skądinąd. Tomasz napisał je, zanim został mistrzem, ale jego data jest niepewna: w latach, kiedy był bakałarzem sentencjariuszem (1252–1256), albo nawet wcześniej, w czasach swoich studiów. Jest tam mowa o zasadach zmiany: materii, formie, braku, przyczynie sprawczej i przyczynie celowej.

Wydania:

  • Leonina, t. 43, przedmowa s. 5–33, tekst s. 39–47;
  • Parma, t. 16, s. 338–342;
  • Vives, t. 27, s. 480–486;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 1, s. 8–18;
  • Marietti, Opuscula philosophica, s. 121–128;
  • Saint Thomas Aquinas, De principiis naturae, wprowadzenie i krytyczne opracowanie tekstu J. J. Pauson, Textus philosophici Friburgenses 2, Fribourg – Louvain 1950.

Przekład polski:

  • św. Tomasz z Akwinu, O zasadach natury, tłum. D. Gwis, M. Gensler, E. Jung-Palczewska, w: Wszystko to ze zdziwienia. Antologia tekstów filozoficznych z XIII wieku, wybór, opr. i wstęp K. Krauze-Błachowicz, Wydawnictwo Naukowe PWN, Warszawa 2002, s. 188–203.

Przekłady francuskie:

  • Saint Thomas d’Aquin, Les principes de la nature (De principiis naturae), tłum. i przypisy R. Bernier, Montréal 1962;
  • Saint Thomas d’Aquin, Les principes de la réalité naturelle, wstęp, tłum. i przypisy J. Madiran, Docteur Commun, Nouvelles Éditions Latines, Paris 1994;
  • Opuscules de saint Thomas d’Aquin, Vrin-Reprise, t. 6, Paris 1984, s. 594–612 (przedruk, z tą samą paginacją, tłumaczenia ks. Bandela, Vives, t. 3, Paris 1857, s. 594–612).

Przekłady angielskie:

  • Aquinas on Matter ad Form and the Elements: A Translation and Interpretation of the „De Principiis Naturae” and the „De Mixtione Elementorum” of St. Thomas Aquinas, by J. Bobik, UND Press, Notre Dame 1998.

Przekład niemiecki:

  • Die Prinzipien der Wirklichkeit, tłum. R. Heinzmann, Stuttgart 1999.

Kilka przekładów włoskich.

Compendium theologiae seu brevis compilano theologiae ad fratrem Raynaldum

Napisane na prośbę Reginalda Compendium theologiae jest ułożone według kolejności cnót teologalnych i przedstawia się jako wykład nauki chrześcijańskiej dbały o prostotę i zwięzłość. Pierwsza część należy do okresu rzymskiego, prawdopodobnie pochodzi z lat 1265–1267, czyli powstała wkrótce po Summa contra gentiles; Tomasz wykłada tam chrześcijańską naukę o wierze, opierając się na artykułach Credo. Zmuszony wówczas do przerwania pracy autor miał podjąć redakcję po powrocie do Neapolu, pisząc część drugą, o chrześcijańskiej nadziei, w powiązaniu z prośbami z Pater; dzieło pozostało niedokończone, urwane na rozdz. 10 drugiej części.

Wydania:

  • Leonina, t. 42, przedmowa s. 5–73, tekst s. 83–191;
  • Parma, t. 16, s. 1–85;
  • Vives, t. 27, s. 1–127;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 2, s. 1–219;
  • Marietti, Opuscula theologica, t. 1, s. 13–138.

Przekład polski:

  • św. Tomasz z Akwinu, Streszczenie teologii, w: tenże, Dzieła wybrane, tłum. i opr. J. Salij OP, W drodze, Poznań 1984, s. 11–131. Ten sam przekład ukazał się później w: św. Tomasz z Akwinu, Dzieła wybrane, tłum. J. Salij OP, K. Suszyło OP, M. Starowieyski, W. Giertych OP, opr. J. Salij OP, Antyk, Kęty 1999, s. 13–220, oraz: św. Tomasz z Akwinu, O wierze, Biblioteka Christianitas 1, wstęp P. Milcarek, Klub Książki Katolickiej, Poznań 2000.

Przekłady francuskie:

  • Abrégé de Théologie (Compendium Theologiae), ou Bref résumé de théologie pour le frere Raynald, tekst łaciński edycji leonińskiej, tłum., wstęp i przypisy J.-P. Torrell, Cerf, Paris 2007;
  • Opuscules de saint Thomas d’Aquin, Vrin-Reprise, t. 1, Paris 1984 (przedruk, z tą samą paginacją, tłumaczenia ks. Védrine’a, Vives, t. 1, Paris 1856, s. 76–411);
  • Saint Thomas d’Aquin, Bref résumé de la foi chrétienne –Compendium theologiae, tłum. J. Kreit, Docteur angélique 6, Paris 1985 (tekst łaciński według wydania wcześniejszego niż wydanie Leoniny; niedokończone Compendium jest tam „uzupełnione” zapożyczeniami z innych dzieł Tomasza).

Przekład angielski:

  • Aquinas’sShorter Summa. St. Thomas Aquinas’s Own Concise Version of His Summa Theologica, [tłum. C. Vollert] Sophia Institute Press, Manchester, New Hampshire 1947, 2002 (tłum. według tekstu wyd. Vivesa).

Przekład niemiecki:

  • Compendium Theologiae. Grundriss der Glaubenslehre, tłum. H. L. Fäh, wyd. R. Tannhof, Kerle, Heidelberg 1963.

Przekład włoski:

  • Compendio di teologia, red. A. Selva, Bologna 1995.

De regno ad regem Cypri

Według Leoniny pismo to zostało skierowane do króla Cypru, prawdopodobnie Hugona II z Lusignan. De regno jest tam datowane mniej więcej na 1267 rok. Jednak Péter Molnár, Note sur la date du „De regno ad regem Cypri” de Thomas d’Aquin (w przygotowaniu dla „Freiburger Zeitschrift für Philosophie und Theologie”), przytacza poważne argumenty za inną datacją: Tomasz miał napisać te stronice dla Hugona III z Cypru, w lipcu – sierpniu 1272 roku w Neapolu. Pismo to, znane również jako De regimine principum, jest raczej dziełkiem pedagogicznym i moralnym na użytek księcia niż prawdziwym traktatem teorii politycznej. Nie zostało ukończone; jego autentyczna część kończy się w połowie rozdziału II, 8 (dawniej II, 4).

Wydania:

  • Leonina, t. 42, przedmowa s. 421–444, tekst s. 449–471;
  • Parma, t. 16, s. 225–291;
  • Vives, t. 27, s. 336–412;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 1, s. 312–487;
  • Marietti, Opuscula philosophica, s. 257–358.

Przekłady polskie:

  • św. Tomasz z Akwinu, O społeczeństwie i władzy (De regimine principium I, 1–3), tłum. O. I. S., „Polski Przegląd Tomistyczny”, 1 (1939), s. 77–89;
  • św. Tomasz z Akwinu, O władzy, w: tenże, Dzieła wybrane, tłum. i opr. J. Salij OP, W drodze, Poznań 1984, s. 135–154. Ten sam przekład ukazał się później w: św. Tomasz z Akwinu, Dzieła wybrane, tłum. J. Salij OP, K. Suszyło OP, M. Starowieyski, W. Giertych OP, opr. J. Salij OP, Antyk, Kęty 1999, s. 225–258;
  • św. Tomasz z Akwinu, O królowaniu – królowi Cypru, tłum. M. Matyszkowicz, Ośrodek Myśli Politycznej, Kraków 2006.

Przekłady francuskie:

  • Opuscules de saint Thomas d’Aquin, tłum. ks. Bandel, Vives, t. 3, Paris 1857, s. 205–466;
  • Saint Thomas d’Aquin, Du gouvernement royal, tłum. C. Roguet, przedm. Ch. Journet, Paris 1931;
  • Saint Thomas d’Aquin, Du Royaume. De Regno, tłum. M.-M. Cottier, Paris 1946.

Przekład niemiecki:

  • Über die Herrschaft der Fürsten, tłum. F. Schreyvogel, Stuttgart 1990.

Przekład włoski:

  • Opuscoli politici, tłum. L. Perotto, Bologna 1997, s. 25–395.

De substantiis separatis

Traktat ten, według dawnych katalogów adresowany do Reginalda, powstał później niż w pierwszej połowie 1271 roku, ale nie można określić, czy został napisany w Paryżu, czy w Neapolu. Poświęcony nauce dotyczącej aniołów, dzieli się na dwie części: co sądziła o nich starożytność (rozdz. 1–17) oraz nauczanie wiary katolickiej; druga, niedokończona część, urywa się w połowie wykładu o grzechu anioła (rozdz. 20). Gauthier (Léon., t. 25/2, s. 498) potwierdza na swój sposób naszą względną niepewność: Paryż – Neapol, 1272–1273.

Wydania:

  • Leonina, t. 40 D;
  • Parma, t. 16, s. 183–207;
  • Vives, t. 27, s. 273–310;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 1, s. 70–144;
  • Marietti, Opuscula philosophica, s. 21–58;
  • Saint Thomas Aquinas Treatise on Separate Substances, wyd. F. J. Lescoe, West Hartford (Conn.) 1963.

Przekład polski:

  • św. Tomasz z Akwinu, O substancjach czystych, w: tenże, Dzieła wybrane, tłum. i opr. J. Salij OP, W drodze, Poznań 1984, s. 299–337. Ten sam przekład ukazał się później w: św. Tomasz z Akwinu, Dzieła wybrane, tłum. J. Salij OP, K. Suszyło OP, M. Starowieyski, W. Giertych OP, opr. J. Salij OP, Antyk, Kęty 1999, s. 506–570.

Przekład francuski:

  • Opuscules de saint Thomas d’Aquin, Vrin-Reprise, t. 3, Paris 1984 (przedruk, z tą samą paginacją, tłumaczenia ks. Bandela, Vives, t. 2, Paris 1857, s. 153–248).

Przekład niemiecki:

  • Vom Wesen der Engel, tłum. W.-U. Klünker, Stuttgart 1989.

Przekład włoski w:

  • Tommaso d’Aquino, L’uomo e l’universo. Opuscoli filosofici, wyd. A. Tognolo, Rusconi, Milano 1982, s. 305–400.

Przekład hiszpański:

  • Las substancias separadas, tłum. A. García Marqués, M. Otero, Valencia 1993.

Listy i opinie naukowe

De emptione et venditione ad tempus

Krótki list O kupnie i sprzedaży na kredyt, napisany około 1262 roku, to odpowiedź Tomasza na pytanie, jakie zadał mu lektor konwentu we Florencji, niejaki Jakub z Viterbo, o to, co nazywano wówczas lichwą, a co dzisiaj określilibyśmy mianem spekulacji. Pokazując zanurzenie Tomasza w świecie i w problemach jego epoki, list jest też świadectwem jego dbałości o rzetelną dokumentację, gdyż Tomasz zasięgał opinii swojego współbrata, kardynała Hugona z Saint-Cher, oraz kapelana Urbana IV, Marinusa z Ebolo.

Wydania:

  • Leonina, t. 42, przedmowa s. 383–390, tekst s. 393–394;
  • Parma, t. 17, s. 337;
  • Vives, t. 28, s. 465–466;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 3, s. 178–179;
  • Marietti, Opuscula theologica, t. 1, s. 185–186 (tekst i aparat edycji opracował A. O’Rahilly, Notes on St. Thomas, III. St. Thomas on Credit, „Irish Ecclesiastical Record” 64, 1928, s. 159–168).

Przekład polski:

  • św. Tomasz z Akwinu, O kupnie i sprzedaży na kredyt, tłum. J. Salij OP, w: tenże, Dzieła wybrane, tłum. J. Salij OP, K. Suszyło OP, M. Starowieyski, W. Giertych OP, opr. J. Salij OP, Antyk, Kęty 1999, s. 440–441.

Przekład francuski:

  • Opuscules de S. Thomas d’Aquin, tłum. ks. Védrine, Vives, t. 7, Paris 1858, s. 289–291.

Przekład włoski:

  • Opuscoli politici, tłum. L. Perotto, Bologna 1997, s. 423–427.

Contra errores Graecorum

Dość niefortunnie nazwane Contra errores Graecorum to napisane na prośbę Urbana IV dzieło jest analizą zbioru tekstów greckich ojców Kościoła (Libellus lub Liber de fide Trinitatis), prawdopodobnie będącego kompilacją Mikołaja z Durazzo, biskupa dawnej Kotrony. Należy je datować na rok 1263 albo początek roku 1264. W pierwszej części Tomasz stara się wyjaśnić niejednoznaczne teksty. Zauważając ich często wątpliwe opracowanie i ułomne przekłady, próbuje wydobyć doktrynalną treść nauczania ojców greckich. W drugiej części dokładnie analizuje cztery konkretne zagadnienia (pochodzenie Ducha Świętego a Filio, prymat papieża, użycie chleba niekwaszonego do sprawowania Eucharystii oraz kwestię czyśćca). Dziełko to ukazuje niewątpliwą przychylność Tomasza wobec skompilowanych tekstów i jego zaufanie do nauczania ojców greckich w dziedzinie wiary, ale traci na tym, że opiera się niemal wyłącznie na tekście Libellus, danym mu do analizy.

Wydania:

  • Leonina, t. 40 A (razem z tekstem Libellus, s. 107–151);
  • Parma, t. 15, s. 239–258;
  • Vives, t. 29, s. 344–373;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 3, s. 279–328;
  • Marietti, Opuscula theologica, t. 1, s. 315–346 i tekst Libellus, s. 347–413;
  • S. Thomas d’Aquin, Contra errores Graecorum, tekst przedstawiony i wydany z przypisami, odsyłaczami i związanymi z nim dokumentami przez bpa P. Glorieux, Monumenta christiana selecta, Tournai – Paris – Roma – New York 1957.

Przekład polski:

  • św. Tomasz z Akwinu, Sprostowanie błędów greckich, tłum. J. Salij OP, w: tenże, Dzieła wybrane, tłum. i opr. J. Salij OP, W drodze, Poznań 1984, s. 159–192. Ten sam przekład ukazał się później w: św. Tomasz z Akwinu, Dzieła wybrane, tłum. J. Salij OP, K. Suszyło OP, M. Starowieyski, W. Giertych OP, opr. J. Salij OP, Antyk, Kęty 1999, s. 265–321.

Przekład francuski:

  • Opuscules de saint Thomas d’Aquin, Vrin-Reprise, t. 2, Paris 1984, s. 1–76 (przedruk, z tą samą paginacją, tłumaczenia ks. Bandela, Vives, t. 1, Paris 1856).

De rationibus fidei ad Cantorem Antiochenum

To krótkie dziełko jest odpowiedzią Tomasza na pytania zadane mu przez niejakiego „kantora z Antiochii” (nic nie pozwala go zidentyfikować), które zrodziły się wskutek kontaktów tego ostatniego z różnymi środowiskami z Bliskiego Wschodu: Saracenami, którzy ośmieszają (irrisores fidei) chrześcijańskie dogmaty o Trójcy, o Wcieleniu, Odkupieniu i Eucharystii; Grekami i Ormianami, którzy nie wierzą w czyściec, oraz z innymi narodami (alias nationes), które podzielają muzułmańską koncepcję Boskiej przedwiedzy, kwestionującej wolną wolę i zasługę. Swojemu odbiorcy, domagającemu się racjonalnych argumentów, Tomasz przypomina, że należy argumentować, powołując się wyłącznie na autorytety uznawane przez rozmówców; chrześcijański polemista nie może mieć na celu udowodnienia wiary, lecz tylko jej obronę i wykazanie, że nie jest ona fałszywa. Odsyłacze do Summy przeciw poganom skłaniają do datowania tego pisma na krótko po 1265 roku (według Gauthiera [Léon., t. 25/2, s. 488]: Orvieto, ok. 1265).

Wydania:

  • Leonina, t. 40 B;
  • Parma, t. 16, s. 86–96;
  • Vives, t. 27, s. 128–143;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 3, s. 252–278;
  • Marietti, Opuscula theologica, t. 1, s. 253–268.

Przekłady polskie:

  • św. Tomasz z Akwinu, Jak uzasadniać wiarę?, w: tenże, Dzieła wybrane, tłum. i opr. J. Salij OP, W drodze, Poznań 1984, s. 195–211. Ten sam przekład ukazał się później w: św. Tomasz z Akwinu, Dzieła wybrane, tłum. J. Salij OP, K. Suszyło OP, M. Starowieyski, W. Giertych OP, opr. J. Salij OP, Antyk, Kęty 1999, s. 329–355;
  • św. Tomasz z Akwinu, Taka jest nasza wiara, tłum. M. Karas, Wydawnictwo Diecezjalne i Drukarnia w Sandomierzu, Sandomierz 2006.

Przekłady francuskie:

  • Saint Thomas d’Aquin, Traités. Les raisons de la foi. Les articles de la foi et les sacrements de l’Église, wstęp, tłum. z łaciny i przypisy G. Emery, Sagesses chrétiennes, Paris 1999;
  • Opuscules de saint Thomas d’Aquin, Vrin-Reprise, t. 2, Paris 1984, s. 411–453 (przedruk, z tą samą paginacją, tłumaczenia ks. Fourneta, Vives, t. 1, Paris 1856).

Przekład angielski:

  • J. Kenny, Saint Thomas Aquinas, Reasons for the Faith Against Muslim Objections (and one objection of the Greeks and Armenians) to the Cantor of Antioch, Islamochristiana 22 (1996), s. 31–52.

Expositio super primam et secundam Decretalem ad Archidiaconum Tudertinum

Expositio tych dwóch dekretałów jest wedle wszelkiego prawdopodobieństwa dedykowana Giffredusowi z Anagni, archidiakonowi w Todi i socjuszowi rektora Saint-Omer, przyjaciela św. Tomasza, Adenulfa z Anagni, na którego prośbę Reginald z Piperno opublikował Lectura in Ioannem; dedykacja ta skłania do usytuowania dziełka w okresie pobytu w Orvieto (1261–1265). Pierwszy dekretał, do którego Tomasz przedstawia komentarz doktrynalny, to wyznanie wiary, znane jako symbol Firmiter, sformułowane przez Sobór Laterański IV w 1215 roku. Drugi dekretał, Damnamus, który Tomasz tylko parafrazuje, to tekst tegoż soboru, przedstawiający, obalający i potępiający dzieło, w którym Joachim z Fiore zaatakował naukę Piotra Lombarda o Trójcy Świętej.

Wydania:

  • Leonina, t. 40 E;
  • Parma, t. 16, s. 300–309;
  • Vives, t. 27, s. 424–438;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 4, s. 324–348;
  • Marietti, Opuscula theologica, t. 1, s. 417–431.

Przekład francuski:

  • Opuscules de saint Thomas d’Aquin, tłum. ks. Bandel, Vives, t. 3, Paris 1857, s. 492–524.

De articulis fidei et ecclesiae sacramentis ad archiepiscopum Panormitanum

Dziełko to powstało na prośbę Leonarda, arcybiskupa Palermo w latach 1261–1270; w tymże czasie należy usytuować także jego redakcję. W pierwszej części Tomasz wykłada Credo; część druga jest poświęcona siedmiu sakramentom. W odniesieniu do każdego artykułu wiary i sakramentu Tomasz stosuje podobną metodę: podaje krótkie jego objaśnienie, a następnie najważniejsze dotyczące go błędy, które Pismo Święte pozwala obalić. Dziełko to było szeroko rozpowszechnione. Co do daty i miejsca jego powstania, Gauthier (Léon., t. 25/2, s. 488) proponuje ze znakiem zapytania Orvieto, lata 1261–1265.

Wydania:

  • Leonina, t. 42, przedmowa s. 209–241, tekst s. 245–257;
  • Parma, t. 16, s. 115–122;
  • Vives, t. 27, s. 171–182;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 3, s. 1–18;
  • Marietti, Opuscula theologica, t. 1, s. 141–151;
  • D. Mongillo, L’opuscolo di Tommaso d’Aquino per l’arcivescovo di Palermo, „O Theologos” 2 (1975), s. 111–125;
  • C. Militello, De articulis fidei et Ecclesiae sacramentis ad archiepiscopum Panormitanum, tamże, s. 127–206 (tekst łaciński wraz z przekładem włoskim oraz indeksem cytatów i napiętnowanych błędów).

Przekład polski:

  • św. Tomasz z Akwinu, O artykułach wiary i sakramentach Kościoła, tłum. P. Milcarek, w: „Christianitas”, nr 1–2, lato–jesień 1999.

Przekłady francuskie:

  • zob. poprzednie hasło poświęcone De rationibus fidei w tłum. G. Emery’ego;
  • Opuscules de saint Thomas d’Aquin, tłum. ks. Fournet, Vives, t. 1, Paris 1856, s. 532–562.

Przekład hiszpański:

  • Obras catequéticas: sobre el Credo, Padrenuestro, Avemaría, Decálogo y los siete sacramentos, wyd. J. I. Saranyana, Pamplona 1995, s. 201–232.

Responsio ad magistrum Ioannem de Vercellis de 108 articulis

O tę opinię rzeczoznawcy poprosił Tomasza generał zakonu, Jan z Vercelli. Tomasz bada w niej 108 tez zaczerpniętych z komentarza do Sentencji autorstwa swojego współbrata, Piotra z Tarantazji, późniejszego Innocentego V, podejrzewanego o błędy przez pewnego oskarżyciela. Tomasz wyjaśnia myśl autora, oddzielając ją od fałszywej czy tendencyjnej interpretacji jej krytyka. Dzieło należy do okresu rzymskiego, ale nie można dokładniej sprecyzować daty jego powstania (lata 1265–1266 lub 1265–1267).

Wydania:

  • Leonina, t. 42, przedmowa s. 263–275, tekst s. 279–294;
  • Parma, t. 16, s. 152–162;
  • Vives, t. 27, s. 230–247;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 3, s. 211–245;
  • Marietti, Opuscula theologica, t. 1, s. 223–240.

Przekład francuski:

  • Opuscules de saint Thomas d’Aquin, tłum. ks. Bandel, Vives, t. 2, Paris 1857, s. 50–92.

De forma absolutionis

Generał zakonu, Jan z Vercelli, zabiegał o opinię Tomasza na temat pewnego dzieła, którego autor kwestionuje używanie formuły sakramentalnego rozgrzeszenia w trybie oznajmującym („Ego te absolvo”). Analiza Tomasza, nosząca datę 22 lutego, prawdopodobnie 1269 roku, jest odpowiedzią na trudności podnoszone przez krytyka opowiadającego się za formułą deprekatywną.

Wydania:

  • Leonina, t. 40 C;
  • Parma, t. 16, s. 295–299;
  • Vives, t. 27, s. 417–423;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 3, s. 163–177;
  • Marietti, Opuscula theologica, t. 1, s. 173–180 (przedruk tekstu ustalonego przez P. Castagnoliego, L’opuscolo De forma absolutionis di San Tommaso d’Aquino, Picenza 1933).

Przekład polski:

  • św. Tomasz z Akwinu, O formie rozgrzeszenia, w: tenże, Dzieła wybrane, tłum. i opr. J. Salij OP, W drodze, Poznań 1984, s. 267–274. Ten sam przekład ukazał się później w: św. Tomasz z Akwinu, Dzieła wybrane, tłum. J. Salij OP, K. Suszyło OP, M. Starowieyski, W. Giertych OP, opr. J. Salij OP, Antyk, Kęty 1999, s. 448–468.

Przekład francuski:

  • Opuscules de saint Thomas d’Aquin, tłum. ks. Bandel, Vives, t. 3, Paris 1857, s. 474–491.

De secreto

Pismo to nie jest, ściśle biorąc, dziełem Tomasza, lecz raportem komisji, w której obradach Tomasz uczestniczył: kapituła generalna w Paryżu w 1269 roku zwróciła się do paru mistrzów z prośbą o wydanie opinii o sześciu przypadkach dotyczących władzy przełożonego zakonnego nad sumieniem podlegającego mu zakonnika, oskarżonego o popełnienie jakiegoś zatajonego grzechu lub znającego nieznanego sprawcę jakiegoś grzechu. Przytoczona jest opinia Tomasza o dwóch przypadkach, gdzie wbrew zdaniu pozostałych mistrzów staje on w obronie prawa przełożonego do wymagania w niektórych wypadkach wyjawienia tajemnicy.

Wydania:

  • Leonina, t. 42, przedmowa s. 475–483, tekst s. 487–488;
  • Parma, t. 24, s. 235–236;
  • Vives, t. 32, s. 816–818;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 4, s. 497–501;
  • Marietti, Opuscula theologica, t. 1, s. 447–448.

Liber De sortibus ad dominum Iacobum de Tonengo

Skierowane do Jakuba z Tonengo, papieskiego kapelana, dziełko to powstało prawdopodobnie latem 1270 lub 1271 roku. W pięciu rozdziałach Tomasz analizuje powody, cele, sposoby i skuteczność odwoływania się do wróżb; rozpatrując zasadność wróżenia, opiera się na nauce o wolnym wyborze i opatrzności. Na podstawie badań przeprowadzonych na użytek wydania kwodlibetu XII, q. 22, a. 1 [36] (Léon., t. 25/2, s. 428), Gauthier (s. 488) proponuje zdecydowanie wcześniejszą datację: Orvieto, ok. 1263–1265 roku.

Wydania:

  • Leonina, t. 43, przedmowa s. 207–226, tekst s. 229–238;
  • Parma, t. 16, s. 310–316;
  • Vives, t. 27, s. 439–448;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 3, s. 144–162;
  • Marietti, Opuscula theologica, t. 1, s. 159–167.

Przekład polski:

  • św. Tomasz z Akwinu, O przepowiadaniu przyszłości, w: tenże, Dzieła wybrane, tłum. i opr. J. Salij OP, W drodze, Poznań 1984, s. 283–293. Ten sam przekład ukazał się później w: św. Tomasz z Akwinu, Dzieła wybrane, tłum. J. Salij OP, K. Suszyło OP, M. Starowieyski, W. Giertych OP, opr. J. Salij OP, Antyk, Kęty 1999, s. 481–499.

Przekład francuski:

  • Opuscules de saint Thomas d’Aquin, tłum. ks. Bandel, Vives, t. 3, Paris 1857, s. 525–548.

Responsiones ad lectorem Venetum de 30 et 36 articulis

Te dwie Responsiones, datowane na 1271 rok, są skierowane do brata Bassiana z Lodi, lektora konwentu w Wenecji, który ubiegał się o opinię Tomasza w różnych kwestiach kosmologicznych (wpływ ciał niebieskich, działanie aniołów, miejsce piekła itd.). Pierwsza odpowiedź rozpatruje 30 kwestii. Wskutek interwencji studentów z Wenecji, którzy mu przedłożyli dodatkowe trudności, Tomasz gruntownie przepracował swoją odpowiedź, zawierając ją w 36 artykułach, włączając do nich elementy odpowiedzi Janowi z Vercelli (De 43 articulis), której w międzyczasie udzielił (2 kwietnia 1271 roku).

Wydania:

  • Leonina, t. 42, przedmowa s. 299–320, tekst s. 321–324 i 339–346;
  • Parma, t. 16, s. 169–174 (Resp. de 36 art.);
  • Vives, t. 27, s. 256–263 (Resp. de 36 art.);
  • Mandonnet, Opuscula, t. 3, s. 180–195 (Resp. de 36 art.);
  • Marietti, Opuscula theologica, t. 1, s. 193–197; 199–208.

Przekład francuski:

  • Opuscules de saint Thomas d’Aquin, tłum. ks. Bandel, Vives, t. 2, Paris 1857, s. 113–132 (Resp. de 36 art.).

Responsio ad magistrum Ioannem de Vercellis de 43 articulis

List ten, noszący dokładną datę – Wielki Czwartek 2 kwietnia 1271 roku – jest opinią rzeczoznawcy wydaną na polecenie generała zakonu, Jana z Vercelli, na temat dyskutowanych punktów doktryny, w której zagadnienia kosmologiczne zajmują ważne miejsce: odpowiedź ta jest częścią tej samej dokumentacji, co odpowiedzi skierowane do lektora z Wenecji De 30 et 36 articulis. Jan z Vercelli zasięgał również rady Alberta Wielkiego i Roberta Kilwardby’ego, których odpowiedzi się zachowały.

Wydania:

  • Leonina, t. 42, przedmowa s. 299–320, tekst s. 327–335;
  • Parma, t. 16, s. 163–168;
  • Vives, t. 27, s. 248–255;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 3, s. 196–210;
  • Marietti, Opuscula theologica, t. 1, s. 211–218.
  • Niektóre wydania wcześniejsze od Leoniny, oparte na rękopisach i edycjach drukowanych zawierających błędy, mylnie wymieniają 42 artykuły zamiast 43.

Przekład francuski:

  • Opuscules de saint Thomas d’Aquin, tłum. ks. Bandel, Vives, t. 2, Paris 1857, s. 93–112.

Responsio ad lectorem Bisuntinum de 6 articulis

Niejaki brat Gerard, lektor konwentu w Besançon, zasięgnął opinii św. Tomasza na temat sześciu artykułów; pięć dotyczy wypowiedzi kaznodziejów (czy gwiazda, która ukazała się trzem królom, miała kształt krzyża, człowieka czy krucyfiksu; czy rączki maleńkiego Dzieciątka Jezus stworzyły gwiazdy; czy odnoszące się do Matki Bożej proroctwo Symeona spełniało się siedem razy każdego dnia aż do Zmartwychwstania?); Tomasz w odpowiedzi stanowczo zaleca nie wdawać się w takie błahe i bezużyteczne rozważania. Szósty artykuł dotyczy spowiedzi sakramentalnej. Data tej konsultacji jest niepewna; mógł to być 1271 rok.

Wydania:

  • Leonina, t. 42, przedmowa s. 349–352, tekst s. 355–356;
  • Parma, t. 16, s. 175–176;
  • Vives, t. 27, s. 264–265;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 3, s. 246–248;
  • Marietti, Opuscula theologica, t. 1, s. 243–244.

Przekład polski:

  • św. Tomasz z Akwinu, Sześć odpowiedzi, tłum. J. Salij OP, w: tenże, Dzieła wybrane, tłum. J. Salij OP, K. Suszyło OP, M. Starowieyski, W. Giertych OP, opr. J. Salij OP, Antyk, Kęty 1999, s. 466–468.

Przekład francuski:

  • Opuscules de saint Thomas d’Aquin, tłum. ks. Bandel, Vives, t. 2, Paris 1857, s. 132–136.

Epistola ad ducissam Brabantiae

List do księżnej Brabantu, który teraz należałoby nazwać raczej „Listem do hrabiny Flandrii”, jak robią niektóre rękopisy wraz z Ptolemeuszem, nadające mu tytuł ad comitissam Flandrie, znany jest również pod niewłaściwą nazwą De regimine Iudeorum (ponad połowa tego krótkiego tekstu mówi o poddanych nie-Żydach). Jest to odpowiedź na pytania dotyczące zasadniczo zarządzania finansami poddanych księcia; Tomasz uzasadnia prawo do ściągania podatku zasadą użyteczności publicznej. Najnowsze badania skłaniają do tego, by w adresatce listu upatrywać Małgorzatę z Konstantynopola, hrabinę Flandrii i córkę Baldwina I, hrabiego Flandrii i pierwszego łacińskiego cesarza Konstantynopola. Tekst powstałby w takim wypadku w Paryżu, w 1271 roku.

Wydania:

  • Leonina, t. 42, przedmowa s. 361–371, tekst s. 375–378;
  • Parma, t. 16, s. 292–294;
  • Vives, t. 27, s. 413–416;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 1, s. 488–494;
  • Marietti, Opuscula philosophica, s. 249–252.

Przekład polski:

  • tekst listu znajduje się w polskim tłumaczeniu książki Hipolita Gayrauda Antysemityzm Ś-go Tomasza z Akwinu (Warszawa 1903).

Przekład francuski:

  • Opuscules de saint Thomas d’Aquin, tłum. ks. Bandel, Vives, t. 3, Paris 1857, s. 467–474.

Przekład włoski:

  • Opuscoli politici, tłum. L. Perotto, Bologna 1997, s. 409–417.

De mixtione elementorum ad magistrum Philippum de Castro Caeli

Ten krótki traktat jest skierowany do mistrza Filipa z Castro Caeli, profesora medycyny w Bolonii i Neapolu, który prosił Tomasza o opinię na temat czterech żywiołów i ich cech, w związku z rolą, jaką medycyna starożytna przypisywała im w teorii humorów i temperamentów. Dokładna data tego dziełka jest niepewna; można je usytuować w drugim okresie nauczania w Paryżu, być może przed dyskusją z 1270 roku o jedności formy substancjalnej, której żadnych śladów nie zawiera (Gauthier [Léon., t. 25/2, s. 492] proponuje: Paryż, 1269 rok).

Wydania:

  • Leonina, t. 43, przedmowa s. 135–152, tekst s. 155–157;
  • Parma, t. 16, s. 353–354;
  • Vives, t. 27, s. 502–503;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 1, s. 19–21;
  • Marietti, Opuscula philosophica, s. 155–156.

Przekład polski:

  • św. Tomasz z Akwinu, O zmieszaniu elementów, w: tenże, Kwestia dyskutowana o nadziei; O zmieszaniu elementów; O ukrytych działaniach natury, tłum. A. Rosłan, Wydawnictwo św. Tomasza z Akwinu, Warszawa 2003, s. 54–57.

Przekład angielski:

  • zob. wyżej, hasło De principiis naturae, tłum. J. Bobik, 1998.

Przekład francuski:

  • Opuscules de saint Thomas d’Aquin, tłum. ks. Bandel, Vives, t. 4, Paris 1857, s. 41–45.

De motu cordis ad magistrum Philippum de Castro Caeli

Przeznaczone dla tego samego adresata co poprzedni tekst, dziełko to ma na celu ustalenie, że praca serca zarówno u człowieka, jak u zwierzęcia jest ruchem naturalnym, a nie gwałtownym, jak utrzymywał Alfred z Sareshel. Ten krótki traktat, którego dokładna data jest niepewna, mógł powstać w Neapolu w 1273 roku.

Wydania:

  • Leonina, t. 43, przedmowa s. 95–123, tekst s. 127–130;
  • Parma, t. 16, s. 358–360;
  • Vives, t. 27, s. 508–511;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 1, s. 28–32;
  • Marietti, Opuscula philosophica, s. 165–168.

Przekład francuski:

  • Opuscules de saint Thomas d’Aquin, tłum. ks. Bandel, Vives, t. 4, Paris 1857, s. 55–62.

Przekład włoski:

  • Tommaso d’Aquino, Opuscoli, wyd. A. Tognolo, Rusconi, Milano, s. 169–176.

Przekład hiszpański:

  • El tratado de santo Tomâs de Aquino „De motu cordis”, w: Littera, Sensus, Sententia. Studi in onore del Prof. Clemens J. Vansteenkiste O.P., wyd. A. Lobato, Milano 1991, s. 341–380.

De operationibus occultis naturae ad quendam militem ultramontanum

Dzieło to, poświęcone „ukrytym działaniom natury”, jest próbą rozróżnienia tego, co wynika z przyczyn naturalnych, i tego, co można przypisywać domniemanej ingerencji demonów w praktykach magicznych. Paralele tego wykładu skłaniają do tego, by go datować na drugi okres nauczania w Paryżu (1268–1272); rycerz „zza gór”, do którego jest ono skierowane, nieznany skądinąd, byłby w takim razie mieszkańcem Italii.

Wydania:

  • Leonina, t. 43, s. 163–179, tekst s. 183–186;
  • Parma, t. 16, s. 355–357;
  • Vives, t. 27, s. 504–507;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 1, s. 1–7;
  • Marietti, Opuscula philosophica, s. 159–162.

Przekład polski:

  • św. Tomasz z Akwinu, O ukrytych działaniach natury, w: tenże, Kwestia dyskutowana o nadziei; O zmieszaniu elementów; O ukrytych działaniach natury, tłum. A. Rosłan, Wydawnictwo św. Tomasza z Akwinu, Warszawa 2003, s. 63–77.

Przekład francuski:

  • Opuscules de saint Thomas d’Aquin, tłum. ks. Bandel, Vives, t. 4, Paris 1857, s. 46–54.

Przekład włoski:

  • Tommaso d’Aquino, L’uomo e l’universo. Opuscoli filosofici, wyd. A. Tognolo, Rusconi, Milano, s. 207–215.

De iudiciis astrorum

Adresat tego krótkiego listu, którym mógł być Reginald, zapytał Tomasza, czy wolno posługiwać się astrologią. Nie negując fizycznego oddziaływania ciał niebieskich na nasz świat, odpowiedź Tomasza stanowczo wyklucza ludzkie czyny ze sfery ich wpływu i prowadzi do wniosku, że zasięganie rady gwiazd w odniesieniu do tego, co zależy od ludzkiej woli, jest grzechem ciężkim. Dziełko prawdopodobnie powstało w drugim okresie nauczania w Paryżu (1269–1272).

Wydania:

  • Leonina, t. 43, przedmowa s. 189–197, tekst s. 201;
  • Parma, t. 16, s. 317;
  • Vives, t. 27, s. 449;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 3, s. 142–143;
  • Marietti, Opuscula theologica, t. 1, s. 155.

Przekład francuski:

  • Opuscules de saint Thomas d’Aquin, tłum. ks. Bandel, Vives, t. 3, Paris 1857, s. 549–550.

Przekład włoski:

  • Tommaso d’Aquino, L’uomo e l’universo. Opuscoli filosofici, wyd. A. Tognolo, Rusconi, Milano, s. 221–222.

Epistola ad Bernardum abbatem casinensem

List ten, przeznaczony dla Bernarda Aygliera, opata Monte Cassino, wyjaśnia sens fragmentu Moraliów św. Grzegorza na temat nieomylności Boskiej przedwiedzy i jej relacji do ludzkiej wolności. Ten noszący najpóźniejszą datę tekst Tomasza został napisany mniej więcej w połowie lutego 1274 roku w Aquino lub w zamku w Maenza, w drodze na Sobór Lyoński.

Wydania:

  • Leonina, t. 42, przedmowa s. 399–409, tekst s. 413–415;
  • Vives, t. 32, s. 834–835;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 3, s. 249–251;
  • Marietti, Opuscula theologica, t. 1, s. 249–250;
  • A. Dondaine, La lettre de saint Thomas al’abbé du Montcassin, w: Saint Thomas Aquinas 1274–1974. Commemorative Studies, wyd. A. Maurer, t. 1, Toronto 1974, s. 87–108.

Przekłady francuskie:

  • P. Renaudin, Saint Thomas d’Aquin et saint Benoît, „Revue thomiste” 17 (1909), s. 513–537; zob. s. 533–535 (tekst opublikowany, zanim ukazało się wydanie krytyczne).
  • Saint Thomas Aquinas, Commentaire de l’épître aux Romains suivi de Lettre a Bernard Ayglier, abbé du Mont-Cassin, tłum. J.-É. Stroobant de Saint-Éloy, Cerf, Paris 1999, s. 531–533;

Dzieła liturgiczne, kazania, modlitwy

Officium de festo Corporis Christi ad mandatum Urbani Papae

Ustalenie autentyczności tego dzieła przez długi czas sprawiało trudność, ale po pracach ojca P.-M. Gy przypisanie go św. Tomaszowi już nie budzi żadnych wątpliwości. Chodzi o formularze oficjum Sacerdos i mszy Cibavit, ogłoszone przez Urbana IV dnia 11 sierpnia 1264 roku wraz z bullą Transiturus, która ustanowiła święto Bożego Ciała dla Kościoła powszechnego. Tym samym wiadomo, że tekst powstał w Orvieto, na krótko przed tą datą.

Wydania:

  • Parma, t. 15, s. 233–238;
  • Vives, t. 29, s. 335–343;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 4, s. 461–476;
  • Marietti, Opuscula theologica, t. 2, s. 275–281.

Przekład polski:

  • teksty liturgiczne na Uroczystość Najświętszego Ciała i Krwi Chrystusa w Liturgii godzin (t. III, s. 494–511) i w Mszale Rzymskim (fragmenty).

Przekład francuski:

  • Opuscules de saint Thomas d’Aquin, tłum. ks. Fournet, Vives, t. 5, Paris 1858, s. 416–434; wybrane fragmenty w: Prieres de saint Thomas d’Aquin, tłum. i prezentacja A.-D. Sertillanges, Paris 1920, reprint 1954.

Przekład włoski:

  • Opuscoli spirituali, tłum. P. Lippini, Bologna 1999, s. 299–320 (z przekładem modlitw św. Tomasza, s. 325–333).

Przekład angielski:

  • The Aquinas Prayer Book: The Prayers and Hymns of St. Thomas Aquinas, tłum. R. Anderson, J. Moser, Manchester (NH), 1993, 2000 (modlitwy, hymny i oficjum na Corpus Christi).

Hymn Adoro Te

Pomimo prac Wilmarta, które zdawały się przesądzać o nieautentyczności Adoro Te, niedawne badania dostarczyły mocnych argumentów przemawiających za autentycznością tej modlitwy, poświadczonej w czwartej wersji tekstu Wilhelma z Tocco i rozpowszechnionej jeszcze przed kanonizacją Tomasza. Co do daty, Gauthier (Léon., t. 25/2, s. 500) bez wahania proponuje: 4 lub 5 marca 1274 roku, w Fossanova.

Wydania:

  • Parma, t. 24, s. 243–244;
  • Vives, t. 32, s. 823;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 4, s. 544–545;
  • Marietti, Opuscula theologica, t. 2, s. 287.

Przekład polski:

  • św. Tomasz z Akwinu, Zbliżam się w pokorze, w: Jan Siedlecki, Śpiewnik kościelny (do 2007 roku – kilkadziesiąt wydań).

Przekłady francuskie:

  • J.-P. Torrell, Recherches thomasiennes, Vrin, Paris 2000, s. 368–375;
  • Prieres de saint Thomas d’Aquin, tłum. i prezentacja A.-D. Sertillanges, Paris 1920, reprint 1954, s. 42–43;
  • Saint Thomas d’Aquin, Adoro. Petit traité de la présence de Dieu a trois voix dominicaines, Gloses et scholies d’un religieux et d’une moniale de l’Ordre des Precheurs, Ad Solem, Geneve 2005.

Collationes in decem preceptis

Trudno jest z całą pewnością sprecyzować datę i miejsce homilii o dziesięciu przykazaniach. Zostały one wygłoszone w ojczystym języku Tomasza, w Italii (1261–1268 lub 1273?), zebrał je Piotr d’Andria; późno zostały przepisane na czysto, w tym samym czasie co Lectura na temat Ewangelii według św. Mateusza. Kazanie Tomasza dotyczy podwójnego przykazania miłości, a następnie dziesięciu przykazań.

Wydania:

  • J.-P. Torrell, Les „Collationes in decem preceptis” de saint Thomas d’Aquin. Edition critique avec introduction et notes, „Revue des sciences philosophiques et théologiques” 69 (1985), s. 5–40 i 227–263 (przedruk w: Recherches thomasiennes, s. 47–117);
  • Parma, t. 16, s. 97–114;
  • Vives, t. 27, s. 144–170;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 4, s. 413–455;
  • Marietti, Opuscula theologica, t. 2, s. 245–271.

Przekład polski:

  • św. Tomasz z Akwinu, Wykład dwóch przykazań miłości i dziesięciorga przykazań Bożych, tłum. K. Suszyło OP, w: tenże, Wykład pacierza, tłum. K. Suszyło OP, M. Starowieyski, W. Giertych OP, W drodze, Poznań, wyd. 1 – 1984, s. 101–155, wyd. 2 – 2005, s. 129–201. Ten sam przekład ukazał się w: św. Tomasz z Akwinu, Dzieła wybrane, tłum. J. Salij OP, K. Suszyło OP, M. Starowieyski, W. Giertych OP, opr. J. Salij, Antyk, Kęty 1999, s. 647–693.

Przekłady francuskie:

  • Saint Thomas d’Aquin, Les commandements, wstęp, tłum. i przypisy mnich z Fontgombault, Docteur Commun, Paris 1970 (tekst łaciński jest inny niż w wydaniu krytycznym);
  • Opuscules de saint Thomas d’Aquin, tłum. ks. Fournet, Vives, t. 1, Paris 1856, s. 453–531.

Przekład angielski:

  • The Aquinas Catechism, przedmowa R. Mclnerny, Manchester (NH) 2000.

Przekład włoski:

  • Opuscoli spirituali, tłum. P. Lippini, Bologna 1999, s. 196–289.

Przekład hiszpański:

  • Obras catequéticas: sobre el Credo, Padrenuestro, Avemaría, Decálogo y los siete sacramentos, wyd. J. I. Saranyana, Pamplona 1995, s. 141–200.

Collationes in orationem dominicam, in Symbolum Apostolorum,
in salutationem angelicam

Trudno sprecyzować z całą pewnością datę i miejsce tych serii homilii. Kazania na temat "Ojcze nasz" zostały wygłoszone prawdopodobnie w Neapolu, podczas Wielkiego Postu 1273 roku; ich reportatio zawdzięczamy Reginaldowi z Piperno, podobnie jak reportatio kazań o Składzie Apostolskim, których przypisanie do tego samego okresu budzi wątpliwości. Kazanie o pierwszej prośbie Pater w wydaniach drukowanych, zapożyczone od Aldobrandinusa z Toscanelli, jest nieautentyczne, zob. B.-G. Guyot, Aldobrandinus de Toscanella: source de la „Ia Petitio” des éditions du commentaire de S. Thomas sur le Pater, „Archivum fratrum praedicatorum” 53 (1983), s. 175–201. Natomiast homilie o "Zdrowaś Maryjo" to prawdopodobnie zwykłe kazanie wraz z jego collatio, wygłoszone podczas drugiego pobytu w Paryżu.

Wydania:

  • Parma, t. 16, s. 123–151;
  • Vives, t. 27, s. 183–229;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 4, s. 349–411; 456–460;
  • Marietti, Opuscula theologica, t. 2, s. 193–241;
  • I. F. Rossi, S. Thomae Aquinatis Expositio Salutationis Angelicae. Introductio et textus, Piacenza 1931, przedruk w „Divus Thomas” (Piacenza) 34 (1931), s. 445–479.

Przekłady polskie:

    • św. Tomasz z Akwinu, Wykład Modlitwy Pańskiej, czyli Ojcze nasz, tłum. M. Starowieyski, w: tenże, Wykład pacierza, tłum. K. Suszyło OP, M. Starowieyski, W. Giertych OP, W drodze, Poznań, wyd. 1 – 1984, s. 63–90, wyd. 2 – 2005, s. 79–116. Ten sam przekład ukazał się w: św. Tomasz z Akwinu, Dzieła wybrane, tłum. J. Salij OP, K. Suszyło OP, M. Starowieyski, W. Giertych OP, opr. J. Salij OP, Antyk, Kęty 1999, s. 618–641;

Inne kazania

Wydania dzieł Tomasza na ogół zawierają wiele przypisywanych mu – w znacznej większości mylnie – kazań. Wymienimy tutaj w kolejności alfabetycznej spis 19 autentycznych kazań, ustalony przez L.-J. Bataillona, Les sermons attribués a saint Thomas: questions d’authenticité, Miscellanea mediaevalia 19 (1988), s. 325–341, zob. s. 339–340 (spis ojca Bataillona obejmuje również wspomniane wyżej kazanie o Ave Maria wraz z kazaniami o Pater i o Credo). 10 kazań zawierających collatio jest zaznaczonych kursywą. Często trudno jest ściśle określić datę wygłoszenia tych kazań; można ją wydedukować na podstawie wspomnianych niekiedy miejsc: Bolonia, Mediolan; Paryż jest prawdopodobnym miejscem co najmniej 12 kazań.

      • Abiciamus: Vives, t. 32, s. 693; wyd. J. B. Raulx, Divi Thomae Aquinatis Sermones et opuscula concionatoria, t. 1, Paris 1881, s. 416; Busa, t. 6, s. 38a.
      • Attendite: Parma, t. 24, s. 226; Vives, t. 32, s. 673; Raulx, s. 483; Busa, t. 6, s. 35a (14 lipca 1269 roku, według Gauthiera).
      • Beata gens: Vives, t. 32, s. 797; Raulx, s. 516; Busa, t. 6, s. 39c.
      • Beati qui habitant: T. Käppeli, Una raccolta di prediche attribuite a S. Tommaso d’Aquino, „Archivum fratrum praedicatorum” 13 (1943), s. 59–94, zob. s. 88; Busa, t. 6, s. 44a.
      • Beatus uir: Vives, t. 32, s. 803; Raulx, s. 525; Busa, t. 6, s. 41a (11 listopada 1270 roku, według Gauthiera).
      • Celum et terra: Vives, t. 32, s. 692; Raulx, s. 415; Busa, t. 6, s. 37c.
      • Ecce ego mitto: Vives, t. 32, s. 815; Raulx, s. 417; Busa, t. 6, s. 42a.
      • Ecce rex tuus: J. Leclercq, Un sermon inédit de Saint Thomas sur la royauté du Christ, „Revue thomiste” 46 (1946), s. 152–166, zob. s. 156–166; Busa, t. 6, s. 45a (30 listopada 1270 roku albo 29 listopada 1271 roku?, według Gauthiera).
      • Emitte Spiritum: niewydane.
      • Exiit qui seminat: Käppeli, art. cyt., s. 75; Busa, t. 6, s. 42b (16 lutego 1270 roku, według Gauthiera).
      • Germinet terra: P. A. Uccelli, „I Gigli a Maria” 12 (1874), s. 126–143; Busa, t. 6, s. 46b.
      • Homo quidam erat: Vives, t. 32, s. 791; Raulx, s. 493; Busa, t. 6, s. 38a (10 sierpnia 1270 roku, według Gauthiera).
      • Homo quidam fecit: L.-J. Bataillon, Le sermon inédit de saint Thomas „Homo quidam fecit cenam magnam”. Introduction et édition, „Revue des sciences philosophiques et théologiques” 67 (1983), s. 353–368.
      • Lauda et letare: niewydane.
      • Lux orta est: Parma, t. 24, s. 231; Vives, t. 32, s. 682; Raulx, s. 508; Busa, t. 6, s. 36b.
      • Osanna filio David: Käppeli, art. cit., s. 72; Busa, t. 6, s. 42a (częściowo; ? 1270 rok, według Gauthiera).
      • Puer Iesus: Parma, t. 24, s. 220; Vives, t. 32, s. 663; Raulx, s. 418; Busa, t. 6, s. 33a.
      • Seraphim stabant: niewydane.
      • Veniet desideratus: niewydane.
      • Nie ma francuskiego przekładu całości; S. Pinckaers, Un sermon inédit de saint Thomas, Sources 12 (1986), s. 9–22 (tłum. kazania Homo quidam fecit cenam magnam).

 

Dzieła nieautentyczne

De fallaciis

Ten krótki traktat logiki dla początkujących, który bada błędne rozumowania, aż do początku XX wieku był uważany za młodzieńcze dzieło Tomasza; na ogół przyjmowano, że powstał on w czasie uwięzienia Tomasza w Roccasecca w latach 1244–1245. W rzeczywistości zdradza on wpływy różnych autorów, zwłaszcza Piotra Hiszpana, zatem powstał z pewnością później. Dzisiaj jest uznawany za nieautentyczny; o. Gauthier sugeruje, by jego autora szukać wśród mistrzów wydziału artium na południu Francji pod koniec XIII wieku.

Wydania:

  • Leonina, t. 43, przedmowa s. 385–400, tekst s. 403–418;
  • Parma, t. 16, s. 377–387;
  • Vives, t. 27, s. 533–548;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 4, s. 508–534;
  • Marietti, Opuscula philosophica, s. 225–240.

Przekład francuski:

  • Opuscules de saint Thomas d’Aquin, tłum. ks. Bandel, Vives, t. 4, Paris 1857, s. 116–159.

De propositionibus modalibus

Uważany przez długi czas wraz z traktatem De fallaciis za młodzieńcze dzieło Tomasza, napisane jakoby podczas uwięzienia w Roccasecca na potrzeby jego współuczniów w Neapolu (1244–1245), ten krótki traktat logiki jest dzisiaj, podobnie jak poprzedni, uznany za nieautentyczny.

Wydania:

  • Leonina, t. 43, przedmowa s. 385–400, tekst s. 421–422;
  • Parma, t. 16, s. 388–389;
  • Vives, t. 27, s. 549–550;
  • Mandonnet, Opuscula, t. 4, s. 505–507;
  • J. M. Bocheński, Sancti Thomae Aquinatis De modalibus opusculum et doctrina, „Angelicum” 17 (1940), s. 180–218;
  • Marietti, Opuscula philosophica, s. 243–245.

Przekład francuski:

      • Opuscules de saint Thomas d’Aquin, tłum. ks. Bandel, Vives, t. 4, Paris 1857, s. 160–163.

 

 

Tomaszowi przypisywano wiele innych dzieł nieautentycznych lub o wątpliwej autentyczności, na przykład traktat De demonstratione lub dziełka De instantibus, De natura verbi intellectus, De principio individuationis, De natura generis, De natura accidentis, De natura materiae, De quattuor oppositis itd. Zamieszczano je w popularnych wydaniach (Mandonnet, Opuscula, t. 4; Marietti, Opuscula philosophica, zob. indeks). Istnieją też fragmenty autentycznych dzieł, które były rozpowszechniane jako odrębne dzieła; tak było na przykład w wypadku takich tekstów jak De differentia verbi divini et humani (fragment Lectura in Ioannem, c. 1, lect. 1), De sensu respectu singularium (fragment Sententia libri De anima, lib. 2, lect. 12), De natura luminis (fragment Sententia libri De anima, lib. 2, lect. 14). Poniższa niepełna lista drobnych dzieł jednego i drugiego rodzaju została zaczerpnięta z listy drobnych dzieł w Tabula aurea i z listy o. B.-G. Guyot zaproponowanej na podstawie wydania Piana:

      • Concordantiae „Pertransibunt plurimi”
      • De beatitudine
      • De demonstratione
      • De differentia verbi divini et humani
      • De dilectione Dei et proximi
      • De dimensionibus indeterminatis
      • De divinis moribus
      • De eruditione principis
      • De expositione missae
      • De fallaciis
      • De fato
      • De humanitate Christi
      • De instantibus
      • De intellectu et intelligibili
      • De inventione medii
      • De modo studendi
      • De natura accidentis
      • De natura generis
      • De natura loci
      • De natura luminis
      • De natura materiae
      • De natura syllogismorum
      • De natura verbi intellectus
      • De officio sacerdotis
      • De potentiis animae
      • De principio individuationis
      • De propositionibus modalibus
      • De puritate conscientiae et modo confitendi
      • De quatuor oppositis
      • De quo est et quod est
      • De sensu respectu singularium et intellectu respectu universalium
      • De tempore
      • De unitate vel pluralitate formarum
      • De usuris in communi
      • De venerabili sacramento altaris ad modum decem praedicamentorum
      • De venerabili sacramento altaris ad modum sermonum
      • De virtutibus et vitiis
      • Primus tractatus de universalibus
      • Secundus tractatus de universalibus
      • Summa totius logicae